بایسته های رفتار با معلولان و شیوه صحیح تعامل افراد معلول در خانواده و جامعه، یکی از موضوعات مطرح شده و مرتبط با مباحث سبک زندگی است. بسیاری از مردم در هنگام برخورد با معلولان، احساس ناراحتی می کنند؛ چون نمی دانند چگونه با افراد معلول تعامل داشته باشند؛ در این نوشتار تلاش شده تا به برخی از نکات کلیدی پیرامون برخورد صحیح با معلولان از منظر آموزه های اسلامی اشاره شود.
بایسته های رفتار با معلولان
-
شاد کردن
از نیازهای مهم، ضروری و بایسته ها در رفتار با معلولان، شاد کردن آنهاست؛ زیرا غالب آنها به جهت ناتوانی در حضور یافتن در مجالس و محافل دچار غم و افسردگی هستند؛ از همین رو یکی از وظایف یک فرد مسلمان در برابر افراد معلول شاد کردن آنهاست. در آموزه های دینی درباره ارزش و آثار این عمل ارزشمند نکات بسیار زیبایی با عنوان «إِدْخَالِ السُّرُورِ عَلَى الْمُؤْمِن» گردآوری شده اند.[1]
رسول خدا(ص) درباره ارزش شاد کردن برادر مؤمن می فرماید: «هر که مؤمنی را شاد کند، مرا خوشحال کرده و هر که مرا خوشحال کند خدا را خوشحال کرده است».[2] امام باقر(ع) نیز در این باره می فرماید: «هیچ کار مسلمان نزد خدا محبوب تر از شاد کردن برادر مسلمان نیست».[3] امام صادق(ع) نیز می فرماید: «از کارهایی که خدای متعالی آن را دوست دارد شاد کردن مسلمان است».[4]
-
رفتار متناسب
یکی دیگر از بایسته ها در رفتار با معلولان، لزوم رفتار متناسب با آنهاست. معلولان تنها از نظر برخی کارکردها محدودیت هایی دارند؛ اینکه با آنها مانند یک کودک رفتار کنیم ممکن است در آنها احساس ناراحتی و ناکارآمدی ایجاد کند. بهتر است همواره با معلولان متناسب با سن آنان برخورد کنیم.[5] در هنگام مواجه شدن با افراد دچار ناتوانی، بدون توجه به سن و جنسیت آنان باید رفتاری معقول و مناسب داشت.
افراد عادی جامعه هنگام مواجه شدن با یکدیگر و بروز احساسات مثبت، با یکدیگر دست می دهند؛ در هنگام برخورد با افراد دارای معلولیت به دلیل وجود برخی محدودیت ها، در دست دادن با آنها نباید عجله کرد و اجازه داد نخست آنها در این امر پیشقدم شوند.
-
رعایت ادب هنگام سخن
با مردم به زبان خوش سخن گفتن از توصیه های خداوند است که در قرآن مطرح شده[6] و می توان از آن به عنوان یکی از بایسته ها در رفتار با معلولان یاد کرد. امام باقر(ع) در تفسیر این کلام خداوند فرمود: «بهترین سخنی که دوست دارید مردم به شما بگویند به آنها بگویید».[7]
بنابراین هنگام سخن گفتن با افراد معلول به جای صحبت کردن با همراه فرد دارای معلولیت، همیشه خود او را به طور مستقیم مخاطب قرار دهیم. مکالمه با فردی که دارای معلولیت است، کاری بسیار پسندیده است؛ اما این صحبت باید به شکلی کاملاً عادی باشد؛ یعنی به گونه ای که ما با هر فرد عادی دیگری ممکن است صحبت کنیم، از به کار بردن اصطلاحات منسوخ مانند از کارافتاده، فلج و عقب مانده ذهنی بپرهیزیم و افراد دارای معلولیت را با هر نوع کم توانی که دارند با کلمات دارای بار معنایی منفی همچون قربانی یا رنج کشیده مورد خطاب قرار ندهیم.
-
یاری کردن
یکی دیگر از بایسته ها در رفتار با معلولان، یاری کردن آنهاست. پیشنهاد کمک و همراهی با افراد معلول مانند دو لبه تیغ عمل می کند. تنها به خاطر اینکه فردی دچار معلولیت است، نباید پنداشت او به کمک نیاز دارد. اگر فضا مناسب سازی شده باشد، افراد معلول می توانند به آسانی کار خود را انجام دهند.
بزرگسالان دچار معلولیت تمایل دارند با آنها مانند افرادی مستقل برخورد شود. تنها زمانی به فرد معلول پیشنهاد کمک دهیم که به نظر می رسد به آن نیاز دارد. در غالب اوقات فرد معلول زمانی که به کمک نیاز داشته باشد، خود اقدام به برقراری ارتباط خواهد کرد.
رسول خدا(ص) در یاری و کمک کردن به افراد ناتوان فرمودند: «هر کس به یک ناتوان جسمی یاری کند، خداوند او را در کارهایش یاری خواهد کرد و در روز قیامت فرشتگانی را می گمارد تا او را در پیمودن اهوال قیامت و عبور از گودال های آتش بدون اینکه آسیبی از دودها و سموم آن به او برسد و در گذشتن از صراط به سوی بهشت او را با سلامت کامل و امنیت یاری دهند.
و کسی که ناتوان در فهم و معرفت را کمک دهد و در برابر خصم باطل به او دلیلی آموزد، خدایش در سکرات مرگ بر شهادت به یگانگی خدا و اینکه محمد بنده و رسول اوست، کمک دهد و بر اقرار به آنچه به این دو مربوط است و بر اعتقاد او تا اینکه از دنیا برون شود و به خدای عز و جل برگردد با بهترین کردار و خوشترین حال، به روح و ریحان خوشامدش گویند و مژده اش دهند؛ با اینکه پروردگارش از او خشنود است و خشمی بر او ندارد».[8]
-
عیادت
یکی دیگر از بایسته ها در رفتار با معلولان، عیادت از آنهاست. عیادت از معلولان به ویژه آنانی که بیمار هستند، از وظایفی است که در آموزه های دینی به آن توصیه شده است. امیر مؤمنان علی(ع) از رسول خدا(ص) نقل کرد که آن حضرت فرمود: «هر مسلمانی در برابر مسلمان دیگر سی حق دارد که باید آنها را انجام دهد و از این حقوق رهایی نخواهد یافت؛ جز اینکه آنها را ادا کند یا آنکه برادر مسلمانش از او درگذرد … و از جمله آنها این است که هنگام بیماری از او دیدن کند».[9]
نیز پیامبر اکرم(ص) در این باره فرمود: «حق مسلمان بر مسلمان آن است که چون بیمار شود از او عیادت نماید». امیرالمؤمنین علی(ع) نیز درباره ارزش عیادت بیمار فرمود: «برای شش فرد بهشت را تضمین می کنم؛ از جمله آنها مردی است که به منظور عیادت بیماری از منزل خارج شده و در راه مرده است، این مرد وارد بهشت می شود». [10]
-
مجالست
مجالست با افراد معلول و برادران ایمانی و نقل احادیث اهل بیت(ع) در این مجالس، یکی از بایسته ها در رفتار با معلولان است که اهل بیت(ع) بر آن تأکید کرده اند. این نوع رفتار با آنان سبب امید بیشتر آنان به زندگی می شود. امیرالمؤمنین علی(ع) فرمود: «دیدار برادران اگرچه کم باشند، غنیمتی است بزرگ».[11]
روزی امام سجاد(ع) از کنار چند فرد جذامی که غذا می خوردند عبور می کرد. امام (ع) بر آنها سلام کرد. آنها ایشان را برای صرف طعام دعوت کردند و حضرت پذیرفت. سپس فرمود: «خداوند متکبران را دوست نمیدارد، امام (ع) روزه بود، به نزد آنان رفت و فرمود من روزه هستم، سپس فرمود: فردا به منزل من بیایید. آنها به منزل امام رفتند و به آنان غذا خوراند و هدیه داد. در بعضی روایات است که امام (ع) همراه آنان غذا خورد».[12]
-
خوشرویی
یکی دیگر از بایسته ها در رفتار با معلولان، خوشرویی است. خوشرویی در برخورد با معلولان و برادران ایمانی از توصیه های موکد رسول خدا(ص) و اهل بیت(ع) بوده است. رسول خدا(ص) درباره اثر ارزشمند خوشرویی فرمودند: «خوشرویی، کینه را می زداید».[13] همچنین آن حضرت، در شیوه برخورد با برادران و هم کیشان فرمودند: «با برادرت، گشاده رو برخورد کن».[14]
-
اطعام
یکی دیگر از بایسته ها در رفتار با معلولان، اطعام آنهاست. شخص معلول به دلیل روحیه آسیب پذیر خود به رسیدگی و دلجویی و پذیرایی نیاز دارد و ممکن است خوردنی های متنوعی را بخواهد. به گفته رسول خدا(ص): «هر کس غذای دلخواه بیمار را به او بخوراند، خداوند از میوه های بهشت به او می خوراند».[15]
خداوند نیز در قرآن، انجام این عمل را ستوده است[16] و برای آن پاداش پاداش فراوانی را مقرر نموده[17] و همچنین برای ترک آن کیفر سختی تعیین کرده است.[18] رسول خدا(ص) فرمود: «هر که برادر مؤمن گرسنه ای را سیر کند خداوند او را از میوه های بهشت می خوراند». [19]
-
کنترل دارو
کنترل دارو را نیز می توان از بایسته ها در رفتار با معلولان برشمرد. معمولاً عده ای از معلولان بر اثر ناراحتی فکری و روحی نمی توانند داروهای خود را کاملاً بشناسند و در وقت معین از آنها استفاده کنند. چه زیباست که همراهان آنها، به طور کامل چگونگی استفاده از داروها و منافع و عوارض آن را برای بیمار شرح دهند. حضرت عیسی(ع) می فرماید: «بیمار از شنیدن وصف پزشک حاذق برای شفا بخش بودن داروها لذت می برد».[20]
-
دعاکردن
پرستاران دلسوز معلولان، افزون بر تلاش های ظاهری و خدمات معمولی، برای بهبودی و شفای معلولان و بیماران دعا می کنند و با این عمل، ضمن جلب رضایت خداوند، دل بیمار و معلول را به دست می آورند و در شفای او شریک می شوند. پس یکی دیگر از بایسته ها در رفتار با معلولان، دعا کردن آنهاست. رسول خدا(ص) در عرصه خدمت به بیماران و معلولان پیشگام بود. حضرت از آنان دلجویی می کرد، گاهی پرستاریشان را بر عهده می گرفت و برای سلامتی آنان دعا می کرد.
امام علی(ع) نقل می کند شبی بیمار شدم. پیامبر اکرم(ص) آن شب از من مراقبت و پرستاری کرد و تا طلوع صبح مواظب حال من بود؛ آنگاه در مسجد با اصحاب، نماز جماعت به جای آورد و در حق من چنین دعا کرد: «خدایا علی را شفا بده و سلامتی بخش که به خاطر بیماری اش امشب تا صبح نخوابیده ام».[21]
نتیجه گیری
معلولان به دلیل شرایط جسمی خاصی که بر زندگی آن ها حاکم است، فارغ از انتظاراتی که ممکن است از اطرافیان خود داشته باشند، نیازمند درک بهتر و حمایت بیشتری از سوی دیگران هستند و انجام حمایت ها و برآورده کردن این انتظارات، می تواند تاثیر چشمگیری بر تقویت روحی و افزایش تاب آوری آنان داشته باشد. آموزه های اسلامی به صورت مستقیم و غیر مستقیم به برخی از بایسته ها در رفتار با معلولان اشاره کرده است که عمل به این بایسته ها از سوی افرادی که با آن ها معاشرت دارند، می تواند زمینه ساز زندگی بهتر معلولان و تعاملی سازنده تر با آن ها باشد.
پی نوشت ها
[1] كلینی ؛ الكافی، ج ۳، ص ۴۸۱.
[2] نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۳۹۶.
[3] نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۳۹۶.
[4] نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۳۹۶.
[5] عبدالواحد تمیمی آمدی، تصنیف غررالحكم، ج ۱، ص ۱۷۶.
[6] «قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا» بقره/ ۸۳).
[7] ابن بابویه، امالی، ص .۲۵۴
[8] استادی، تفسیر منسوب به امام عسكرى(ع)، ص ۶۳۵.
[9] كراجکی، کنز الفوائد، ج ۱، ص ۳۰۶.
[10] طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۳۵۹.
[11] ابن بابویه، مصادقة الأخوان، ج1، ص34.
[12] طبرسى، مشكاة الأنوار فی غرر الأخبار، ص۲۲۶.
[13] ری شهری، منتخب میزان الحکمه، ج1، ص73.
[14] ری شهری، منتخب میزان الحکمه، ج1، ص73.
[15] نوری، مستدرک الوسائل، ج2، ص93.
[16] انسان/8.
[17] انسان/ ۸-۹ ، ۱۱ و ۱۴-۱۸.
[18] مدثر /۴۰ – ۴۴.
[19] ابن بابویه، مصادقة الأخوان، ج ۱، ص ۴۲.
[20] مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۴، ص ۳۱۰.
[21] مجلسی، بحارالانوار، ج 40، ص 1.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- آمدی، عبدالواحد تمیمی، تصنیف غررالحكم و دررالکلم، قم، دفتر تبلیغات، 1366ش.
- ابن بابویه، محمد بن علی، مصادقه الاخوان، کاظمین، مکتبه الامام صاحب الزمان(عج) العامه، 1402ق.
- ابن بابویه، محمد بن علی، امالی، بیروت، موسسه البعثه، 1434ق.
- استادی، رضا، تفسیر منسوب به امام عسکری(ع)، قم، موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان، 1378ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، دارالاضوا، 1413ق.
- کراجکی، محمد بن علی، کنز الفوائد، قم، دارالذخایر، 1410ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1414ق.
- طبرسی، علی، مشكاة الأنوار فی غرر الأخبار، تحقیق: مهدی هوشمند، چ1، قم، دارالحدیث، 1418ق.
- محمدی ری شهری، محمد، منتخب میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، 1381ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفا، 1403ق.
- نوری، میرزاحسین، المستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تصحیح گروه پژوهشی آل البیت(ع)، بیروت: موسسه آل البیت (ع)، 1408ق.
منبع اقتباس: عیسی زاده، عیسی، مهارت های ارتباطی با معلولان و وظایف معلولان بر اساس آموزه های قرآن و اهل بیت(ع)، قم، پژوهشگاه علومو فرهنگ اسلامی، 1402ش، ص26-45.
