کتاب آیات شیطانی (The Satanic Verses)، رمانی از سلمان رشدی، نویسنده هندی الاصل بریتانیایی است. او در این کتاب با تخیل خود، تاریخ اسلام را تحریف و بر اساس افسانه غرانیق به پیامبر (ص) دروغ می بندد. آیات شیطانی پر است از نسبت های ناروا و توهین های رکیک و زننده به ساحت مقدس نبی مکرم اسلام (ص) و یاران ایشان. رشدی همچنین در رمان آیات شیطانی، به تمسخر انقلاب ایران و امام خمینی (ره) می پردازد.
پس از انتشار و توزیع این کتاب، با توجه به اهانت های آشکار محتوای آن به ساحت نبی مکرم اسلام (ص)، امام خمینی (ره) حکم به ارتداد سلمان رشدی داده و فتوای قتل او را صادر نمود. در ادامه، ضمن بررسی مختصر محتوای کتاب به نقد آن می پردازیم.
درباره سلمان رشدی نویسنده کتاب آیات شیطانی
سلمان رشدی در سال ۱۹۴۷ در یک خانواده مسلمان در شهر بمبئی هندوستان متولد شد. در سن ۱۳ سالگی به انگلستان رفت و هم اکنون ساکن آن کشور است و تابعیت آن کشور را دارد. او پیش از «آیات شیطانی» کتابهای دیگری نیز نوشته است که عبارتند از: «گریموس»، «بچه های نیمه شب»، «شرم» و «لبخند به یوزپلنگ». علاوه بر این کتابها، به نگارش دو فیلمنامه با نامهای «معمای نیمه شب» و «نگارگر طاعون» نیز دست زده است. وی عضو هیأت انستیتوی فیلم انگلستان، عضو هیأت مشاوران انستیتوی هنرهای معاصر و عضو انجمن سلطنتی ادبیات انگلیس است.
گزارشی از کتاب آیات شیطانی
کتاب آیات شیطانی ۵۴۷ صفحه دارد و توسط انتشارات «وایکینگ» که از گروه انتشاراتی «پنگوئن» می باشد، در ۴ مهر ۱۳۶۷ در لندن منتشر شد. ناشر کتاب یک یهودی به نام کیلون ریتکن است. این رمان شامل نه فصل است که عبارتند از: جبرئیل فرشته، ماهوند، الوون دئوون، عایشه، شهر پیدا و ناپیدا، بازگشت به جاهلیت، فرشته عزرائیل، شکافتن دریای عرب و چراغ شگفت انگیز.
شیوه نگارش کتاب رئالیسم جادویی به تقلید از آثار گابریل گارسیا مارکز، نویسنده مشهور رمان «صد سال تنهایی» است که شیوه ای نو در ادبیات کلاسیک محسوب می شود. در این شیوه نویسنده با تلفیق خیال و واقعیت به بیان هدفها و نظرات خود می پردازد.
خلاصه ای از داستان رمان آیات شیطانی به شرح این است:
«دو هنر پیشه هندی، یکی به نام جبرئیل فرشته و دیگری به نام صلاح الدین چمچا با پرواز شماره ۴۲۰ از هندوستان عازم لندن می شوند. در بین راه، هواپیما ربوده می شود و ربایندگان آن را بر فراز کانال مانْش منفجر می کنند. پس از انفجار، تمامی سرنشینان هواپیما به جز جبرئیل و صلاح الدین کشته می شوند. این دو پس از انفجار هواپیما، به زمین سقوط می کنند و در حال سقوط، در خود تغییر حالتی را مشاهده می کنند که در داستان به فرشته خویی جبرئیل و شیطان صفتی چمچا می انجامد.
در اینجا نویسند نگاهی به گذشته زندگی جبرئیل و چمچا میاندازد. او زندگی جبرئيل فرشته را چنین بیان می کند: جبرئیل فرشته کودکی بی سرپرست است که نزد مردی به نام باباصاحب زندگی می کند. او در خانه بابا صاحب به اعمال منحرف جنسی دست میزند که به اخراج وی از خانه بابا صاحب و روی آوردن او به دنیای سینما می انجامد. در عالم سینما، به اعمال بس شنیع و کثیف دست میزند و با زنان بسیاری رابطه ایجاد می کند. و در این راه، به بیماری غیر طبیعی و صعب العلاجی که توانایی های او را تحلیل می برد، دچار می شود.
برای بهبود خود دست به دعا برمی دارد که: «یا الله! مرا رها نکن، به من علامتی بنما. ای خدای رحمان و رحیم!» و چون سخنی نمی شوند، می گوید خدایی در کار نیست. پس از این مرحله که مرحله از دست دادن ایمان است، ناگهان بهبودی می یابد.
جبرئیل فرشته در مخالفت با دین سابقش اسلام، گوشت خوک می خورد. سپس برای رسیدن به معشوقه اش، با پرواز ۴۲۰ عازم لندن می شود. پس از انفجار هواپیما خود را در قالب فرشته ای می بیند که می تواند به دوره های گوناگون زمانی برود و اسرار و جریانات را ببیند.
رشدی در بخشی از آیات شیطانی، جبرئیل را وارد عصر پیامبر اسلام می کند و در اینجاست که چند بار به شکل های متفاوت افسانه غرانیق را ذکر می کند و انواع انحرافات جنسی و اخلاقی را (العیاذ بالله) به پیامبر و یاران او نسبت می دهد. بیشرمانه به سلمان فارسی نسبت تفاله و ولگرد می دهد و بلال را هیولای سیاه می نامد. داستان «افک» را که داستان تهمت زدن به همسران رسول خداست، ذکر می کند و آن را درست می شمرد، در حالی که قرآن صد در صد آن را رد می کند.[1] دیگر این که در این بخش وقیحانه به حضرت اسماعیل (العیاذ بالله) نسبت حرام زادگی می دهد.
جبرئیل فرشته در سیر دیگری در لندن با یک امام که انقلاب بزرگی را در ایران رهبری می کند، آشنا می شود. رشدی با قرار دادن سلمان فارسی به عنوان محافظ امام و بلال اداره کننده فرستند رادیوی امام، به دنبال مطابقت دادن انقلاب اسلامی ایران با تصویر کاذبی است که از اسلام ارائه داده است تا از این تطابق، نفی انقلاب اسلامی را نتیجه بگیرد. سرانجام جبرئیل که دچار عدم تعادل روانی است، دست به خودکشی میزند و به حیات کثیف خود پایان می بخشد.
اما چمچا که فرزند یک مسلمان ثروتمند هندی است، پس از انفجار هواپیما در خود حالتی شیطانی می بیند و هند باز می گردد. در هند مدتی را به صورت مخفی زندگی می کند و پس از آن به صورت انسانیِ خود برمی گردد. در نهایت، چمچا زندگی معمولی و انسانی خود را شروع میکند، در حالی که جبرئيل فرشته به خودکشی دست یازیده است.»
محتوای اهانت آمیز کتاب آیات شیطانی
آیات شیطانی سه مضمون اصلی و مقوله اصلی دارد که هر کدام به شیوه رشدی مطرح شده و مورد طعن و رد قرار گرفته اند.
۱. دین و اندیشه دینی مضمونی است که در همه نوشته های سلمان رشدی مورد توجه قرار گرفته و نویسنده در سرانجام کار، قهرمان قصه خود را از دین و اندیشه دینی جدا می کند. اعتقاد به «خدا» به عنوان هسته اصلی اندیشه دینی نقد می شود و معمولا شخصیت های قصه به اعتبار اینکه مسلمان هستند و در خانواده ای با اعتقادات اسلامی متولد شده اند، به انکار خدا می رسند. همانطور که جبرئیل در این داستان خدا را منکر می شود.
۲. اسلام به عنوان یک دین خرافی عقب مانده از تمدن و دموکراسی و آزادی مطرح می شود و پیامبر اسلام به عنوان شخصیت اصلی این دین مورد توهین و افتراء قرار می گیرد.
۳. انقلاب اسلامی ایران به عنوان پدیده ای مؤثر در دنیای امروز مورد توجه قرار می گیرد و امام خمینی به عنوان رهبر انقلاب اسلامی با چهره ای مخدوش و ضد تاریخ و تمدن و آزادی … ترسیم می شود.
این سه موضوع، مضمون های اصلی آیات شیطانی هستند. البته حوادث و اتفاق های دیگری نیز به عنوان مسائل فرعی مطرح می شوند، مثل اتهامات و دروغهایی که به یاران و همسران پیامبر (ص) نسبت می دهد.
بدون تردید هر متفکر یا نویسنده ای می تواند در مورد دین، اندیشه دینی، اسلام و انقلاب اسلامی، کتاب و مقاله بنویسد. چنانکه تا به امروز صدها هزار جلد کتاب در این موارد نوشته شده و هر روز هزاران مقاله نوشته می شود. تعداد نویسندگانی که علیه اسلام، علیه پیامبر اسلام و علیه وحی کتاب نوشته اند، کم نیست. اما مشخصه کار سلمان رشدی در آیات شیطانی، کتاب و کار او را از دیگران جدا می کند.
او دین، اندیشه دینی، اسلام و پیامبر اسلام را در مخلوطی از استهزاء و هتاکی آن هم در شنیع ترین شکل ممکن قرار می دهد. به عبارت دیگر معنویت را در کثیف ترین شکل مادی ممکن که تخیل جادویی اوست، ترسیم می کند. مسائلی را مطرح می کند که دیگر قابل پاسخگویی نیست و پاسخش همان فتوای امام خمینی (ره) است.
افسانه غرانیق
در میان جعلیات و دروغ های مختلف کتاب آیات شیطانی، آنچه بیشتر مورد تاکید نویسنده قرار دارد و از عنوان کتاب نیز مشخص است، برخاسته از دروغ تاریخی غرانیق است. این داستان دروغین در بعضی منابع اهل سنت از ابن عباس به صورت زیر نقل شده است:
«پيامبر خدا (ص) در مكه مشغول خواندن سوره النجم بود، چون به آياتى كه نام بت هاى مشركان در آن بود رسيد «أَ فَرَأَيْتُمُ اَللاّتَ وَ اَلْعُزّى وَ مَناةَ اَلثّالِثَةَ اَلْأُخْری»[2]، در اين هنگام شيطان اين دو جمله را بر زبان او جارى ساخت (تلک الغَرَانِیقُ العُلی و إن شَفاعَتَهُنَّ لَتُرْتَجی: اينها پرندگان زيباى بلند مقامى هستند و از آنها اميد شفاعت است!).
در اين هنگام مشركان خوشحال شدند و گفتند محمد (ص) تاكنون نام خدايان ما را به نيكى نبرده بود، در اين هنگام پيامبر (ص) سجده كرد و آنها هم سجده كردند، جبرئيل نازل شد و به پيامبر (ص) اخطار كرد كه اين دو جمله را من براى تو نياورده بودم، اين از القائات شيطان بود.»
قرائن فراوان نشان می دهد كه اين يك حديث مجعول و ساختگى است كه براى بى اعتبار جلوه دادن قرآن و كلمات پيامبر اسلام (ص) به وسيله شيطان صفتان جعل شده است زيرا:
اولا – به گفته محققان، راويان اين حديث افراد ضعيف و غير موثقند، و صدور آن از ابن عباس نيز به هيچ وجه معلوم نيست.[3]
ثانيا – احاديث متعددى در مورد نزول سوره نجم و سپس سجده كردن پيامبر و مسلمانان در كتب مختلف نقل شده، و در هيچ يك از اين احاديث سخنى از افسانه غرانيق نيست، و اين نشان می دهد كه اين جمله بعدا به آن افزوده شده است.[4]
ثالثا – آيات آغاز سوره نجم صريحا اين خرافات را ابطال می کند آنجا كه می گويد: «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ اَلْهَوى إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْيٌ يُوحی[5]؛ پيامبر از روى هواى نفس سخن نمی گويد آنچه می گويد تنها وحی الهی است.» اين آيه با افسانه فوق چگونه سازگار است؟
اعتراضات مسلمانان جهان
مسلمانان در نقاط مختلفی از جهان، از جمله هند، پاکستان، کشمیر، تایلند، آلمان، ایتالیا، کانادا، سودان و مصر، اعتراضاتی علیه سلمان رشدی برگزار کردند و برخی از کتابفروشی های توزیع کننده آیات شیطانی را به آتش کشیدند.[6] انتشار رمان آیات شیطانی در ۱۳ مهر ۱۳۶۷ش (۵ اکتبر ۱۹۸۸م)، در هند ممنوع شد و دولت هندوستان، کتاب را به دلیل محتوای ضدمذهبی اش خطرناک دانست.[7]
انتشار ترجمه کتاب آیات شیطانی در نقاط مختلف جهان، واکنش مسلمانان را در پی داشت؛ از جمله برمک بهداد، مترجم کردی کتاب، از تهدید خود به مرگ سخن گفته و مجله خلق، چاپ سلیمانیه کردستان عراق، پس از انتشار بخش اول ترجمه کردی آیات شیطانی، خود را معذور از ادامه انتشار آن دانسته است. عزیز نسین، مترجم ترکی، هیتوشی ایگاریشی، مترجم ژاپنی، و داوود نعمتی، ناشر ترجمه فارسی در آلمان، مورد تهدید قرار گرفته یا کشته شدهاند.
فتوای امام خمینی (ره) درباره ارتداد سلمان رشدی
امام خمینی، ۲۵ بهمن سال ۱۳۶۷ش در پیامی، مؤلف کتاب آیات شیطانی و ناشران مطلع از محتوای کتاب را محکوم به اعدام دانست و از مسلمانان خواست در هر نقطه که آنها را یافتند، سریع اعدام شان کنند تا کسی جرأت توهین به مقدسات مسلمانان را پیدا نکند.[8]
در فقه اسلامی، آن کس که از دین اسلام خارج شود یا به تکذیب و سب (دشنام) پیامبر و ائمه معصومین (ع) بپردازد، مرتد خوانده می شود. مرتد دو گونه است: فطری و ملی.
مرتد فطری آن است که در خانواده ای مسلمان متولد شود (که در حکم مسلمان است) و سپس از دین اسلام خارج شود. حکم چنین شخصی، کشتن است و توبه او هم پذیرفته نیست. مرتد ملی آن است که شخص کافری مسلمان شود و بعد از اسلام، باز کافر شود که توبه او پذیرفته است؛ اما پس از سه بار تکرار این عمل، اعدام می شود.
شیخ طوسی در کتاب «النهایة»، مجازات سب به رسول خدا (ص) و ارتداد را چنین بیان می کند: «و کسی که به پیامبر (ص) یا یکی از ائمه (ع) ناسزا گوید، خونش هدر است و کشتن او برای کسی که می شنود، حلال است.»[9]
بنیاد ۱۵ خرداد، پس از صدور حکم امام خمینی درباره سلمان رشدی، برای کسی که حکم اعدام نویسنده کتاب آیات شیطانی را اجرا کند، دو میلیون دلار جایزه تعیین کرد.[10]
آثار انتقادی درباره کتاب آیات شیطانی
پس از انتشار کتاب آیات شیطانی، آثار انتقادی مختلفی درباره آن نوشته شد. از جمله مهمترین آن ها در ایران می توان به کتاب نقد توطئه آیات شیطانی، نوشته عطاءالله مهاجرانی اشاره کرد. این کتاب مفصل ترین و پرفروش ترین اثر در نقد و ردّ کتاب آیات شیطانی بوده است که نخستین بار در سال ۱۳۶۸ش توسط انتشارات مؤسسه اطلاعات انتشار یافت.
همچنین محمد صادقی تهرانی در کتابچه ای ۴۰ صفحه ای که در ۲۶ رمضان ۱۴۰۹ق نگاشته شده، سلمان رشدی را شیطان معاصر خوانده است[11] و به نقد ادعاهای آیات شیطانی پرداخت. مصطفی حسینی طباطبایی نیز در پاییز ۱۳۶۸ش، کتابچه ای ۴۰ صفحه ای با عنوان «حقارت سلمان رشدی» منتشر کرد و کار سلمان رشدی را نوعی توطئه سیاسی دانست که به دور از عالَم دانش و تحقیق است.[12]
جمع بندی
رمان آیات شیطانی حول داستان دو شخصیت جبرئیل و صلاح الدین شکل گرفته است. در بخش های متعددی از کتاب آیات شیطانی، نویسنده، ضمن تمسخر آموزه های دینی، به شخصیت پیامبر اکرم (ص) توهین نموده است. عنوان کتاب برخاسته از افسانه ساختگی غرانیق است. پس از انتشار آیات شیطانی، مسلمانان اعتراضات گسترده ای را در سر تا سر جهان علیه کتاب و نویسنده آن برپا کردند و امام خمینی (ره) نیز حکم به ارتداد سلمان رشدی و وجوب قتل او صادر کرد.
پی نوشت ها
[1] نور/۱۱و۱۲.
[2] نجم/۱۹ و ۲۰.
[3] فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج ۲۳، ص ۲۳۷.
[4] فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج ۲۳، ص ۲۳۷.
[5] نجم/۳و۴.
[6] اسپراکمن، «آیه های شیطانی و ترجمه های فارسی آن در ایران»، ص۸۱۰؛ رضوانی، بررسی حکم امام خمینی درباره سلمان رشدی، ص۱۲۶-۱۲۷.
[7] اسپراکمن، «آیه های شیطانی و ترجمه های فارسی آن در ایران»، ص۸۱۰.
[8] امام خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۶۳.
[9] طوسی، النهایة، ص ۷۳۰.
[10] مالونی، «بنیادهای موازی دولت و چالش توسعه در ایران»، ص۱۱.
[11] صادقی تهرانی، آیات رحمانی، ص۱۳.
[12] حسینی طباطبایی، حقارت سلمان رشدی، ص۹.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- اسپراکمن، پال، «آیههای شیطانی و ترجمههای آن در ایران»، در مجله ایرانشناسی، ش۵۶، زمستان ۱۳۸۱ش.
- امام خمینی، روح الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ویرایش سوم، ۱۳۷۸ش.
- حسینی طباطبایی، مصطفی، حقارت سلمان رشدی، تهران، شرکت سهامی انتشار، پاییز ۱۳۶۸ش.
- رضوانی، علیاصغر، بررسی حکم امام خمینی درباره سلمان رشدی، قم، مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۸ش.
- صادقی تهرانی، محمد، آیات رحمانی، ۱۴۰۹ق.
- طوسی، محمد بن حسن، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دارالکتب العربی، ۱۴۰۰ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰.
- مالونی، سوزان، «بنیادهای موازی دولت و چالش توسعه در ایران»، در مجله گفتگو، ش۳۹، اسفند ۱۳۸۲ش.
منابع اقتباس
- امور تربیتی شهر تهران، تهاجم شیطانی نقدی بر آیه های شیطانی، رشد آموزش قرآن، ش ۸، ۱۳۸۴، ص ۳۵-۳۳.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش، ج ۱۴، ص ۱۴۱تا ۱۴۵.
- مهاجرانی، سید عطاء الله، نقد و توطئه آیات شیطانی، تهران، امید ایرانیان، ۱۳۹۴، ص ۱۳۰و ۱۴۲-۱۴۴.
- ویکی شیعه، آیات شیطانی (کتاب).
