ظهور حضرت مهدی (عج) و موضوع مهدویت در کلام اهل بیت (ع) جایگاهی بنیادین دارد و هر یک از امامان معصوم، متناسب با شرایط سیاسی و فرهنگی دوران خود، ابعاد مختلف آن را تبیین کرده اند. امام رضا (ع) نیز در دوران امامتش، با بهره گیری از تفسیر و تأویل آیات قرآن، سیمای روشنی از امام مهدی (عج)، ویژگی ها، یاران، مقدمات ظهور و رخدادهای دوران ظهور ارائه نموده است. این مقاله به برخی از مهمترین محورهای مهدویت در کلام امام رضا (ع) اشاره می کند.
محورهای احادیث مهدویت در کلام امام رضا (ع)
موضوعات مختلف دینی اعم از معارف و احکام و تفسیر قرآن از امام رضا (ع) نقل شده است. مهدویت در کلام امام رضا (ع) نیز در ضمن تأویل چند آیه از راویان نقل شده است. این روایات را می توان در محورهای ذیل دسته بندی کرد:
بشارت به ولادت و ظهور امام مهدی (عج)
مهدویت در کلام امام رضا (ع) با بشارت به ولادت و ظهور حضرت نمایان شده است. فردی از امام رضا (ع) سؤال کرد: قائم شما اهل بیت کیست؟ امام با استشهاد به آیه «إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُوم»[1] در پاسخ فرمودند:
«چهارمین از فرزندان من، فرزند سرور کنیزان، خداوند به واسطه وی، زمین را از هر ستمی پاک گرداند و از هر ظلمی منزه سازد و او کسی است که مردم در ولادتش شک کنند و او کسی است که پیش از خروجش غیبت کند و آنگاه که خروج کند “زمین به نورش روشن گردد”[2] و در میان مردم میزان عدالت وضع کند و هیچکس به دیگری ستم نکند و او کسی است که زمین برای او پیچیده شود و سایه ای برای او نباشد».[3]
انتظار فرج و فضیلت آن
انتظار فرج و فضیلت انتظار، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام رضا (ع) بدان پرداخته شده است. آن حضرت با استناد به دو آیه «وَ ارْتَقِبُوا إِنِّى مَعَكُمْ رَقِيبٌ»[4] و آيه «فَانْتَظِرُوا إِنِّى مَعَكُمْ مِنَ الْمُنتَظِرِينَ»[5] که از نظر واژگان متفاوت اند و از نظر مفهوم و معنا با همدیگر ارتباط معنایی دارند، آنها را به انتظار فرج آل محمد (ص) تأویل برده و بهترین صبرها را انتظار فرج دانسته اند.[6]
این روایات تفسیری به دو شیوه بیان شده اند و به دو دسته تقسیم پذیرند: در یک دسته به صورت کلی به اهمیت انتظار اشاره شده و از نظر مصداقی به فرج امام مهدی (عج) اشاره نشده است.[7] در دسته دیگر از نظر مصداقی انتظار فرج به امام مهدی (عج) تأویل برده شده و گفته شده بهترین صبرها در انتظار فرج امام مهدی (عج) است.[8]
جمع شدن یاران حضرت مهدی (عج) در کنار آن حضرت
جمع شدن یاران امام مهدی (عج) به همراه آن حضرت، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام رضا (ع) بدان اشاره شده است. ایشان با اشاره به آیه «و لِكُلِّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلَّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ»[9] در تأویل این آیه فرمودند:
«… یارانش که به تعداد نفرات اهل بدر هستند، از دورترین نقطه های زمین گرد او فراهم شوند و این است تفسیر گفته خدای عزوجل که فرماید: هر کجا باشید خدا شما را گردهم می آورد. به درستی که خدا بر هر چیز تواناست. این یاران گرد امام جمع می شوند. در این زمان است که خدا امر او را آشکار می کند و چون شمار یاران به ده هزار مرد رسید، به اذن خدا امام خروج می کند و… ».[10]
امام مهدی (عج) مصداق آیه «وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً»
بیان ویژگی حضرت مهدی (ع)، موضوع دیگری است که در باب مهدویت در کلام امام رضا (ع) بدان اشاره شده است. بر این اساس آن حضرت در ذیل آیه «وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رفيقا»[11] حضرت مهدی را مصداق «حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً» معرفی کرده است.[12]
ظهور امام مهدی (عج)؛ یک اتفاق ناگهانی
با بررسی مهدویت در کلام امام رضا (ع)، به موضوع ناگهانی بودن ظهور امام مهدی (عج) پی می بریم. آن حضرت در ذیل آیه «يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّى لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلا هُوَ ثَقَلَتْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلا بَغْتَةً»[13] «بغته» را با ظهور تأویل کرده است.
آن حضرت این مطلب را پس از شنیدن دو بیت از دعبل خزایی که درباره امامی می گفت حق را از باطل جدا می کند و پاداش نیکی و کیفر بدی را می دهد گفتند و در این باره فرمودند:
«ای خزاعی! در این دو بیت روح الامین به زبانت سخن گفته است. آیا می دانی این امام کیست و کی قیام می کند؟ عرض کردم: نه ای مولای من! جز اینکه شنیدم امامی از شما ظهور می کند که زمین را از فساد پاک می کند و آن را از عدالت و داد پر می کند؛ چنانکه از ستم پر شده است. فرمود: ای دعبل! امام بعد از من، محمد است و پس از محمد، فرزندش علی است و بعد از علی، پسرش حسن و پس از حسن، پسرش حجت قائم که در غیبتش انتظار او را کشند و در ظهورش مطاع باشد. اگر نماند از دنیا مگر یک روز، خدا همان روز را طولانی کند تا ظهور کند و آن را پر از عدالت کند؛ چنانکه پر از ستم شده است و اما کی باشد، این اخبار از وقت است و به حقیقت پدرم برای من از پدرش از پدرانش باز گفته است که از پیغمبر پرسش شد کی قائم از ذریه ات خروج می کند؟ فرمود: مثل او مثل ساعت است که آشکار نکند وقتش را جز خدای عزوجل “جز او هیچکس آن را به موقع خود آشکار نمی گرداند این حادثه بر آسمانها و زمین گران است جز ناگهان به شما نمی رسد”».[14][15]
وقایع ایام ظهور
برخی وقایعی که در هنگام ظهور رخ می دهند، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام رضا (ع) بدان اشاره شده است. آن حضرت درباره تأویل آیه «قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيَكُمْ بِمَاءٍ معين»[16] فرمودند:
«… چه بسیارند مؤمنانی که موقع از دست رفتن “ماء معین” (آب صاف و زلال و جاری یعنی قائم) متأسف و تشنه و حیران و محزون هستند. گویا آنان را می بینم که ندایشان می کنند و آن صدا از دور شنیده می شود؛ چنانکه از نزدیک شنیده می شود و آن صدا برای اهل ایمان رحمت و برای کافران عذاب است. حسن بن محبوب عرض کرد: آن صدا چیست؟ فرمود: در ماه رجب سه صدا از آسمان شنیده می شود صدای اول این است: «آگاه باشید، لعنت خدا بر ظالمان باد»[17] صدای دوم می گوید: «ای اهل ایمان! روز رستاخیز نزدیک است»[18] در صدای سوم شخصی را آشکارا در سمت خورشید می بینید که می گوید: این امیرالمؤمنین است که برای کشتن بیدادگران حمله می آورد».[19]
امام در روایتی نشانه و آیت آسمانی در آیه «إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَها حَاضِعِین»[20] را ندایی از آسمان تأویل برده اند و در این باره فرموده اند: «امام مهدی (عج) کسی است که از آسمان نداکننده ای او را به نام ندا کند و به وی دعوت کند؛ به گونه ای که همه اهل زمین آن ندا را بشنوند می گوید: آگاه باشید به حقیقت حجت خدا نزد خانه خدا آشکار شد. از او پیروی کنید که حق با او و در اوست».
برداشته شدن تقیه
برداشته شدن تقیه، از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام رضا (ع) در روایات حضرت بدان اشاره شده است. آن حضرت در بین اصحاب خود درباره تقیه صحبت می کردند. یکی از آنها سؤال کرد حکم تقیه تا چه زمانی برقرار است؟ امام (ع) پاسخش را با آیه «إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُوم»[21] دادند و فرمودند: «وقت معلوم روز خروج قائم ما اهل البیت است و کسی که تقیه را پیش از خروج قائم ما ترک کند، از ما نیست».[22]
خروج امام مهدی (عج) شفای دل محرومان و مستضعفان
ظهور امام مهدی (عج)، به عنوان عاملی برای شفای دل محرومان و مستضعفان در باب مهدویت در کلام امام رضا (ع) اشاره شده است. آن حضرت با استناد به آیه «و يُذْهِبْ غَيْط قلوبهم»[23] فرمودند: «خداوند فلان قائم را برای از بین بردن مستمگران برانگیخت در آن هنگام فرج مؤمنان فرا میرسد و خداوند سینه های دردمندشان را شفا می بخشد و خشم دل هایشان را فرو می نشاند».[24]
برخی کارهای امام مهدی (عج) بعد از ظهور
ذکر برخی کارهای امام مهدی (عج) بعد از ظهور، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام رضا (ع) در روایات ایشان بدان پرداخته شده است.
الف) انتقام از قاتلان امام حسین (ع): در این باره هروی می گوید: از حضرت ابی الحسن الرضا (ع) سؤال کردم درباره حدیثی که امام جعفر صادق (ع) فرموده است: «هنگامی که حضرت قائم (عج) خروج کند فرزندان قاتلان امام حسین (ع) را به علت جنایتی که آبا و اجدادشان انجام دادند به قتل می رساند. حضرت رضا (ع) فرمود: همینطور است که امام صادق (ع) فرموده است. سپس سؤال کردم آیه «وَ لا تَزِرُ َوازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى»[25] چگونه معنا می شود؟ حضرت فرمودند: چون فرزندان قاتلان امام حسین (ع) به آن عملی که پدران و اجدادشان انجام داده بودند، راضی هستند و کسی که به عملی راضی باشد، نظیر این است که آن عمل را انجام داده باشد؛ لذا توسط قائم عذاب خواهند شد.
همچنین ایشان در روایت دیگری با استناد به آیه «وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُون»[26] به این مطلب اشاره کرده است.[27]
ب) انتقام مظلومان: انتقام مظلومان، یکی دیگر از موضوعاتی است که در باب مهدویت در کلام امام رضا (ع) در روایات بدان اشاره شده است. آن حضرت با استشهاد به آیه «قَالُوا يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ»[28] در پاسخ به سؤال فردی که درباره ناسازگاری های طرفداران عثمان شکایت کرده بود، فرمودند: «تو هم به حکم پروردگارت صبر کن که چون سرور مردم قیام کند، پیروان باطل را از قبر بیرون آورده، انتقام دوستان مظلوم ما را از آنها بگیرد. در آن موقع است که آنها می گویند چه کسی ما را از گورمان بیرون آورد؟ این است آن روزی که خداوند وعده داده و فرستادگان خداوند راست گفتند».[29]
نتیجه گیری
مجموع روایات مهدویت در کلام امام رضا (ع) نشان می دهد که آن حضرت با تفسیر دقیق آیات قرآن و بیان ویژگی های حضرت مهدی (عج)، تصویر جامعی از مهدویت ارائه داده اند؛ تصویری که هم ماهیت امام مهدی (عج) را تبیین می کند، هم وظایف منتظران را روشن می سازد. مهدویت در کلام امام رضا (ع) نشان می دهد که انتظار فرج بهترین صبرهاست و ظهور، رویدادی حتمی، و قیام حضرت، نقطه پایان ستم و آغاز عدالت فراگیر در جهان است.
پی نوشت ها
[1] حجر/19.
[2] زمر/69.
[3] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب35، ص371، ح5.
[4] هود/93.
[5] یونس/20.
[6] حمیری، قرب الاسناد، ص168.
[7] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب55، ص645، ح5.
[8] طبرسی، مجمع البیان، ج5، ص288.
[9] بقره/148.
[10] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب36، ص378، ح2.
[11] نسا/69.
[12] حسکانی، شواهدالتنزیل، ج1، ص198،ح208.
[13] اعراف/187.
[14] اعراف/187.
[15] صدوق، عیون اخبارالرضا (ع)، ج2، باب66، ص266.
[16] ملک/30.
[17] هود/18.
[18] نجم/57.
[19] طوسی، الغیبه، ص439.
[20] شعرا/4.
[21] حجر/38.
[22] صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج2، باب 35، ص371، ح5.
[23] توبه/15.
[24] نعمانی، الغیبه، ص180، ح28.
[25] انعام/164.
[26] شعرا/227.
[27] صدوق، کمال ادین و تمام النعمه، ج1، باب 24، ص261، ح6.
[28] یس/52.
[29] کلینی، کافی، ج8، ص247، ح346.
فهرست منابع
- قرآن کریم.
- حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل فی آیات النازله فی اهل البیت (ع)، تحقیق شیخ محمدباقر محمودی، تهران، مجمع احیا فرهنگ اسلامی وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1411ق.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، 1413ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، عیون اخبارالرضا(ع)، تهران، جهان، 1378ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی(ابن بابویه)، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، 1395ق.
- کلینی رازی، محمد بن یعقوب، الکافی، 8ج، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش.
- طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن، الغیبه، تحقیق: عبادالله الطهرانی و علی احمد ناصح، قم، موسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه حسین کریمیان، تهران، نشر دانشگاه، 1372ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، 1397ق.
منبع اقتباس: عبدی چاری، مرتضی، سیر تطور دیدگاه مفسران درباره آیات مهدویت، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ، 1400ش، ص 174-181.
