قمار و بخت آزمایی از جمله پدیده هایی هستند که در طول تاریخ، جوامع بشری به اشکال مختلف با آن ها مواجه بوده اند. قمار به معنای هر نوع بازی است که در آن شرط پرداخت مالی از سوی بازنده به برنده مطرح می شود و بخت آزمایی نیز نوعی قرعه کشی برای بهره مندی از جایزه از طریق نام نویسی یا خرید بلیت است. دین مبین اسلام، با نگاهی عمیق به پیامدهای فردی و اجتماعی قمار و بخت آزمایی، موضعی روشن و قاطع در قبال آن ها اتخاذ کرده است. این مقاله به بررسی مفهوم، احکام فقهی، پیشینه و پیامدهای قمار و بخت آزمایی با تکیه بر منابع اسلامی و حقوقی می پردازد.
قمار
۱. مفهوم شناسی قمار
در منابع فقهی، تعاریف گوناگونی از قمار ارائه شده است. شیخ مرتضی انصاری قمار را بازی با ابزارهای خاصی تعریف می کند که در آن چیزی گرو گذاشته می شود تا به برنده پرداخت گردد [1]. برخی دیگر از فقها، هرگونه بازی با آلات قمار را، چه با شرط بندی و چه بدون آن، قمار محسوب می کنند [2]. آیت الله علی مشکینی نیز در کتاب «مُصطَلَحات الفقه»، قمار را بازی ای دانسته که در آن شرط می شود بازنده، چیزی به برنده پرداخت کند [3].
با این حال، فقها هر نوع شرط بندی را قمار نمی دانند. به فتوای ایشان، شرط بندی در مسابقات سوارکاری، تیراندازی و شمشیربازی، که در فقه با عناوین «سَبْق» (مسابقه سوارکاری) و «رِمایَه» (مسابقه تیراندازی) از آن ها یاد می شود، قمار به شمار نمی رود [4].
۲. حکم فقهی قمار
به گفته شیخ مرتضی انصاری و صاحب جواهر، فقها بر حرام بودن قمار اجماع دارند و آیات قرآن کریم و روایات متواتر نیز بر حرمت آن دلالت می کنند.[5] یکی از مستندات قرآنی حرمت قمار که در آن «مَیْسِر» (قمار) امری پلید و از اعمال شیطان معرفی شده است این آیه می باشد:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصَابُ وَ الْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ [6] ای کسانی که ایمان آورده اید! شراب و قمار و بت ها و تیرهای قرعه پلیدند و از عمل شیطان اند؛ پس، از آن ها دوری کنید، باشد که رستگار شوید.
بر اساس روایات، منظور از واژه «میسر» در این آیه، قمار است. به عنوان نمونه، در روایتی از امام باقر (ع) که در کتاب کافی نقل شده، هنگامی که این آیه نازل شد، از پیامبر (ص) درباره معنای میسر سؤال شد و ایشان پاسخ دادند: «هر چیزی که به وسیله آن قماربازی می شود» [7]. همچنین، کلینی در همان کتاب از امام رضا (ع) نقل کرده است که میسر، همان قمار است [8].
۳. آلات قمار
آلات قمار به ابزارهایی گفته می شود که غالباً به منظور قماربازی مورد استفاده قرار می گیرند [9]. در کتب فقهی، مواردی چون شطرنج [10]، تخته نرد [11]، پاسور و بیلیارد [12] به عنوان آلات قمار مورد بحث قرار گرفته اند. به فتوای بیشتر فقیهان، بازی با آلات قمار، چه به صورت شرط بندی و چه بدون آن، حرام است [13]. همچنین، فقها ساختن آلات قمار و خرید و فروش و اجاره آن ها را نیز حرام می دانند [14].
۴. تفاوت قمار با شرط بندی
همان طور که پیشتر اشاره شد، فقها حکم فقهی قمار را شامل شرط بندی در مسابقات سوارکاری (مانند اسب دوانی و شتردوانی) و همچنین تیراندازی و شمشیربازی نمی دانند [15]. ایشان با استناد به روایات، این موارد را با آنکه نوعی شرط بندی محسوب می شوند، قمار به شمار نمی آورند [16].
۵. احکام مرتبط با قماربازی
بر اساس آنچه در کتب فقهی آمده، برخی از احکام قماربازی به شرح زیر است:
خوردن غذایی که از راه قمار به دست آمده، حرام است [17].
شهادت قمارباز پذیرفته نمی شود [18].
یادگیری قماربازی حرام است [19].
مالی که از راه قمار به دست آمده، مشروع نیست و باید به صاحبش بازگردانده شود [20].
۶. فلسفه حرمت قمار
خداوند در قرآن کریم، حکمت تحریم قمار را بیان فرموده است. «إِنَّما يُريدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ؛[21] شیطان می خواهد به وسیله شراب و قمار، در میان شما عداوت و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز بازدارد. آیا (با این همه زیان و فساد و با این نهی اکید) خودداری خواهید کرد؟
بنابراین، ایجاد دشمنی و کینه میان افراد و غافل کردن آن ها از یاد خدا و عبادت، از جمله مهم ترین دلایل حرمت قمار است.
بخت آزمایی
بخت آزمایی، که از آن به عنوان یکی از مسائل نوظهور فقهی یاد می شود، فرآیندی است که طی آن یک یا چند نفر با ثبت نام یا تهیه بلیت، شانس خود را برای دریافت جایزه از طریق قرعه کشی امتحان می کنند [22]. در این روش، عموماً بلیت هایی با قیمت معین به فروش می رسد و نهاد برگزارکننده متعهد می شود پس از انجام قرعه کشی، جایزه ای را که ارزش آن معمولاً از مجموع بهای بلیت ها یا بخشی از آن تأمین می شود، به برنده یا برندگان اهدا کند.
۱. پیشینه و جایگاه بخت آزمایی
بخت آزمایی، که در بسیاری از نقاط جهان، تحت عنوان «لاتاری» شناخته می شود، پدیده ای با سابقه ای طولانی است [23]. گزارش هایی از وجود آن در چین باستان، حتی پیش از میلاد مسیح، در دست است [24]. در متون اسلامی نیز، شیخ شیخ حسین حلی، از فقهای شیعه، به مواردی از قرعه کشی در رویدادهای تاریخی مانند تعیین ولایتعهدی امام رضا (ع) در سده دوم هجری و در دوران حکومت فاطمیان در مصر در قرن ششم اشاره می کند [25].
در ایران پیش از انقلاب اسلامی، بخت آزمایی در قالب هایی نظیر «اعانه ملی» و «بخت آزمایی ملی» رواج داشت و درآمد حاصل از آن صرف اموری چون ساخت مراکز درمانی، آموزشی و حتی بناهای یادبود تاریخی می شد [26]. با این وجود، به دلیل ماهیت قماری آن از دیدگاه برخی علما، با مخالفت هایی روبرو بود و پس از انقلاب، فروش این نوع بلیت ها متوقف گردید [27]. در دهه ۱۳۷۰، نوعی بلیت بخت آزمایی با نام «ارمغان بهزیستی» با هدف حمایت از کودکان بی سرپرست و سالمندان برای مدتی کوتاه عرضه شد، اما این اقدام نیز با انتقاداتی از سوی برخی مجتهدین مواجه گشت [28].
شیخ حسین حلی بخت آزمایی را به دو دسته کلی تقسیم می کند: «غیر معوض» که در آن جایزه بدون پرداخت هزینه از سوی شرکت کننده و صرفاً بر اساس قرعه کشی در مراسمات اهدا می شود، و «معوض» که مستلزم خرید بلیت است [29]. از دیدگاه پژوهشگران فقهی، کانون توجه و اهمیت بررسی بخت آزمایی، نقش محوری شانس و احتمال در کسب مال و در نتیجه، احتمال انطباق آن با تعریف قمار است [30]. افزون بر این، برخی اندیشمندان نظیر جلال آل احمد، این پدیده را به عنوان تقلیدی از فرهنگ غربی مورد نقد قرار داده اند [31].
۲. بلیت بخت آزمایی
فقها، موضوع بلیت های بخت آزمایی را در زمره مسائل فقهی نوپدید (مستحدثه) [32] و نوعی معامله به شمار آورده اند [33]. شیخ حسین حلی این بلیت ها را اوراقی توصیف می کند که مردم در ازای پرداخت مبلغی معین تهیه می کنند و مؤسسه برگزارکننده متعهد می شود از طریق قرعه کشی، جایزه ای را که ارزش آن از کل مبالغ جمع آوری شده تأمین می گردد، به فرد یا افراد منتخب اعطا نماید [34].
۳. ارتباط و تمایز بخت آزمایی با قمار
بخت آزمایی به دلیل شباهت های ساختاری و ماهوی، اغلب در کنار قمار مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. عنصر محوری در هر دو، یعنی کسب مال یا منفعت بر اساس شانس و تصادف و نه کار و تلاش مشروع، مهم ترین وجه اشتراک آنهاست. خرید بلیت بخت آزمایی، همانند شرط بندی در قمار، نوعی ریسک پذیری مالی است که فرد با پرداخت مبلغی اندک، به امید کسب جایزه ای بزرگ وارد آن می شود. از این منظر، اگر جایزه از محل وجوه پرداختی سایر شرکت کنندگان (بازندگان) تأمین شود، شائبه «اکل مال به باطل» که از مشخصه های اصلی قمار است، قوت می گیرد.
با این حال، برخی تلاش کرده اند تا میان این دو تفکیک قائل شوند. استدلال می شود که در برخی اشکال بخت آزمایی، به ویژه آن هایی که با اهداف خیرخواهانه انجام می شوند یا جایزه از منبعی غیر از پول شرکت کنندگان تأمین می گردد، ممکن است نیت و ساختار متفاوتی با قمار متعارف وجود داشته باشد.
همچنین، در مورد اینکه آیا بلیت بخت آزمایی ذاتاً «آلت قمار» محسوب می شود یا خیر، اختلاف نظرهایی نیز وجود دارد. با وجود این، نزدیکی مفهومی و وجود عناصر مشترکی چون «غرر» (ابهام و ریسک بالا) و اتکاء به شانس، موجب شده است که بسیاری از فقها با احتیاط فراوان با مسئله بخت آزمایی برخورد کرده و آن را در بسیاری از مصادیق، مشمول احکام قمار بدانند یا حداقل دارای شبهه قوی حرمت تلقی کنند.
۴. حکم شرعی بخت آزمایی
در بررسی حکم شرعی بخت آزمایی، فقها معمولاً دو جنبه را مد نظر قرار می دهند: اول، حکم خرید و فروش خود بلیت و دوم، حکم تصرف و استفاده از جایزه ای که از طریق قرعه کشی به دست می آید [35]. به گفته محققان، عوامل متعددی در تعیین حکم نهایی تأثیرگذارند، از جمله:
قصد و نیت طرفین معامله (مثلاً آیا هدف اصلی کسب سود است یا مشارکت در امور خیر).
چگونگی اجرای بخت آزمایی و قالب قراردادی آن (مثلاً آیا در چارچوب عقد قرض، بیع، وکالت یا جعاله صورت می گیرد).
هویت نهاد برگزارکننده (مثلاً آیا یک نهاد دولتی و عمومی متولی آن است یا یک شرکت یا مؤسسه خصوصی) [36].
شماری از مراجع تقلید، از جمله آیت الله سیستانی، بلیت های بخت آزمایی را در بسیاری از صور آن، مصداقی از قمار و بنابراین حرام دانسته اند. آیت الله سیستانی مشارکت در بخت آزمایی و دریافت جایزه را صرفاً در صورتی که با نیت کمک به امور خیریه باشد، مجاز می شمارد، اما خرید بلیت با انگیزه اصلی برنده شدن یا به عنوان قرض را حرام می داند [37].
مستند فقها برای تحریم بخت آزمایی، آیاتی از قرآن کریم است که تحصیل مال از طرق باطل و نامشروع (اکل مال به باطل) [38] و همچنین انجام اعمالی که ماهیتاً قماری هستند را نهی می کند [39]. علاوه بر این، ایشان به روایاتی استناد می کنند که بر عدم جواز تصرف در مالی که بدون رضایت کامل مالک یا از راه های غیرشرعی به دست آمده، تأکید دارند [40 و 41]. همچنین، بیهوده و غیرعقلایی بودن (سفیهانه) [42] و وجود ابهام و ریسک بیش از حد (غرری) [43] در بخت آزمایی، از دیگر دلایل ذکر شده برای حرمت آن است [44].
پیامدهای قمار و بخت آزمایی
قمار و بخت آزمایی، صرف نظر از مباحث فقهی و حقوقی، دارای پیامدهای گسترده فردی، اجتماعی و اقتصادی هستند که عمدتاً منفی و آسیب زا ارزیابی می شوند.
۱. پیامدهای فردی
زیان مالی
یکی از بارزترین پیامدهای قمار و بخت آزمایی، زیان مالی برای اکثریت شرکت کنندگان است. در حالی که عده ای قلیل ممکن است به ثروت های بادآورده دست یابند، عموم افراد سرمایه خود را از دست می دهند.
آسیب های روانی
اعتیاد به قمار، یک اختلال شناخته شده است که می تواند منجر به اضطراب، افسردگی، احساس گناه و حتی اقدام به خودکشی شود. هیجان کاذب ناشی از برد و باخت، فرد را در یک چرخه معیوب گرفتار می کند.
غفلت معنوی و اخلاقی
همانگونه که در قرآن اشاره شده، قمار و بخت آزمایی فرد را از یاد خدا، عبادت و ارزش های اخلاقی دور می سازد و زمینه را برای انحرافات دیگر فراهم می کند.
۲. پیامدهای اجتماعی
ایجاد دشمنی و کینه
رقابت ناسالم و زیان مالی در قمار، می تواند منجر به ایجاد یا تشدید دشمنی، کینه و اختلافات در میان افراد و حتی درون خانواده ها شود.
تضعیف فرهنگ کار و تلاش
امید به کسب ثروت بدون زحمت از طریق قمار و بخت آزمایی، فرهنگ کار، کوشش و تولید را در جامعه تضعیف می کند و افراد را به سمت فعالیت های غیرمولد سوق می دهد.
افزایش جرم و جنایت
افرادی که در دام قمار گرفتار می شوند، برای تأمین هزینه قمار یا جبران باخت های خود، ممکن است به سرقت، کلاهبرداری و سایر جرائم روی آورند.
فروپاشی نهاد خانواده
اعتیاد به قمار و مشکلات مالی و روانی ناشی از آن، می تواند منجر به اختلافات شدید خانوادگی، طلاق و از هم پاشیدگی کانون خانواده گردد.
۳. پیامدهای اقتصادی
اخلال در نظام اقتصادی
قمار و بخت آزمایی به جای ایجاد ارزش افزوده و تولید ثروت واقعی، صرفاً به جابجایی پول از جیب اکثریت به جیب اقلیت منجر می شود و می تواند باعث ایجاد پول های سرگردان و اخلال در چرخه های سالم اقتصادی گردد.
گسترش فعالیت های ناسالم
این پدیده ها می توانند زمینه ساز رشد اقتصاد زیرزمینی، پولشویی و سایر فعالیت های اقتصادی ناسالم و غیرقانونی شوند.
افزایش نابرابری و فقر
با توجه به اینکه اغلب اقشار آسیب پذیرتر جامعه به امید بهبود وضعیت اقتصادی به سمت بخت آزمایی و قمار کشیده می شوند، این پدیده ها می توانند به تشدید نابرابری و گسترش فقر در جامعه دامن بزنند.
نتیجه گیری
بررسی متون دینی و نظرات فقها نشان می دهد که قمار به اتفاق آراء، حرام و از گناهان کبیره محسوب می شود. حکمت این تحریم نیز در پیامدهای ویرانگر آن بر فرد و جامعه نهفته است. بخت آزمایی نیز در بسیاری از اشکال خود، به دلیل مشابهت با قمار و دارا بودن عناصر اکل مال به باطل و غرر، از سوی اکثر فقها حرام دانسته شده است، مگر در شرایط خاص و با نیات معین که مورد اختلاف نظر است.
پیامدهای منفی قمار و بخت آزمایی در ابعاد فردی، اجتماعی و اقتصادی، ضرورت پرهیز از این پدیده ها و تلاش برای ترویج فرهنگ کار، قناعت و کسب روزی حلال را بیش از پیش آشکار می سازد. آگاهی بخشی به جامعه در مورد این پیامدها و تقویت بنیان های اخلاقی و معنوی، می تواند در کاهش گرایش به این گونه فعالیت های آسیب زا مؤثر باشد.
پی نوشت ها
[1] انصاری، مکاسب، ص371.
[2] انصاری، مکاسب، ص371.
[3] مشکینی، مصطلحات الفقه، ص430.
[4] طباطبایی حائری، ریاض المسائل، ج10، ص233.
[5] انصاری، مکاسب، ج1، ص371؛ نجفی، جواهرالکلام، ج22، ص109.
[6] سوره مائده، آیه90.
[7] کلینی، کافی، ج5، ص122-123.
[8] کلینی، کافی، ج5، ص124.
[9] مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ج1، ص152.
[10] انصاری، مکاسب، ج1، ص372.
[11] انصاری، مکاسب، ج1، ص372.
[12] آیت الله مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص238.
[13] مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ج1، ص153.
[14] مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ج1، ص153.
[15] طباطبایی حائری، ریاض المسائل، ج10، ص233-235؛ نجفی، جواهرالکلام، ج41، ص56.
[16] طباطبایی حائری، ریاض المسائل، ج10، ص233-235.
[17] نجفی، جواهرالکلام، ج22، ص109.
[18] مفید، المقنعه، ص726؛ حلی، الجامع للشرایع، ص539؛ طوسی، النهایه، ص325.
[19] محقق حلی، شرائع الاسلام، ج2، ص4.
[20] طباطبایی حائری، ریاض المسائل، ج8، ص170.
[21] سوره مائده، آیه91.
[22] حلی، بحوث فقهیة، ص49.
[23] خبرگزاری مشرق، «صنعت «بخت آزمایی» چگونه فقیرترین افراد جامعه را دست به جیب می کند؟».
[24] خبرگزاری مشرق، «صنعت «بخت آزمایی» چگونه فقیرترین افراد جامعه را دست به جیب می کند؟».
[25] حلی، بحوث فقهیة، ص51.
[26] سادات بیدگلی و دیگران، «بلیت های بخت آزمایی در دوره پهلوی و واکنش مخالفین آنها»، ص226-227.
[27] سادات بیدگلی و دیگران، «بلیت های بخت آزمایی در دوره پهلوی و واکنش مخالفین آنها»، ص226-227 و 242.
[28] سادات بیدگلی و دیگران، «بلیت های بخت آزمایی در دوره پهلوی و واکنش مخالفین آنها»، ص245.
[29] حلی، بحوث فقهیة، ص51و52.
[30] نظری علوم و اسفندیارپور، «نسبت سنجی فقهی حقوقی بخت آزمایی با قمار»، ص148.
[31] سادات بیدگلی و دیگران، «بلیت های بخت آزمایی در دوره پهلوی و واکنش مخالفین آنها»، ص244 و 247.
[32] حلی، بحوث فقهیة، ص52.
[33] جمعی از مؤلفان، فرهنگ فقه مطابق مذاهب اهل بیت(ع)، ج2، ص69.
[34] حلی، بحوث فقهیة، ص51-52.
[35] حلی، بحوث فقهیة، ص52.
[36] نظری علوم و اسفندیارپور، «نسبت سنجی فقهی حقوقی بخت آزمایی با قمار»، ص150.
[37] آیت الله سیستانی، «حکم شرعی بلیت بخت آزمایی»، سایت رسمی دفتر آیت الله سیستانی.
[38] سوره نساء، آیه29.
[39] سوره مائده، آیه3؛ حلی، بحوث فقهیه، ص59 و 65.
[40] حلی، نهج الحق، ص493.
[41] عاملی، وسائل الشیعه، ج27، ص156.
[42] زین الدین، کلمة التقوی، ج4، ص481؛ حائری، «مبانی فقهی جوایز بانک ها»، ص124.
[43] زین الدین، کلمة التقوی، ج4، ص481.
[44] نظری علوم و اسفندیارپور، «نسبت سنجی فقهی حقوقی بخت آزمایی با قمار»، ص160-161.
منابع
قرآن کریم
- حلی، یحی بن سعید، الجامع للشرائع، قم، مؤسسة سیدالشهداء العلمیه، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، المقنعه، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی حائری، سیدعلی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تحقیق و تصحیح عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، قم، الهادی، چاپ سوم، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.نجفى،
- محمدحسن، جواهر الكلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- «صنعت بخت آزمایی چگونه فقیرترین افراد جامعه را دست به جیب می کند؟»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج: ۲۸ شهریور ۱۳۹۶ ش، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- جمعی از مولفان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، قم، نشر مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- حائری، محمود، اسلامی ساجده، «مبانی فقهی جوایز قرضالحسنه بانک ها»، دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره ۱۶، ۱۳۹۶ش.
- حلی، حسین، بحوث فقهیة، قم، موسسه المنار، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- زین الدین، محمدامین، کلمة التقوی، قم، نشر سید جواد وداعی، چاپ سوم، ۱۴۱۳ق.
- سادات بیدگلی، سید محمود، بهشتی سرشت، محسن، برزن، عباس، «بلیت های بخت آزمایی در دوره پهلوی و واکنش مخالفین آنها»، دوفصلنامه تحقیقات تاریخ اجتماعی، دوره ۹، شماره ۱، ۱۳۹۸ش.
- آیت الله سیستانی، «حکم شرعی بلیت بخت آزمایی»، سایت رسمی دفتر آیت الله سیستانی، تاریخ بازدید: ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، نهج الحقّ و کشف الصدق – بیروت، چاپ: اول، ۱۹۸۲ م.
- مردانیپور، آرش، «فقه و پدیده بخت آزمایی»، دوماهنامه کیهان اندیشه، شماره ۶۴، ۱۳۷۴ش.
- نظریعلوم، میثم، اسفندیارپور، محمدحسین، «نسبتسنجی فقهی حقوقی بخت آزمایی با قمار»، دوفصلنامه مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره۲، ۱۳۹۶ش.
منابع اقتباس
- مقاله قمار، سایت ویکی شیعه
- مقاله بخت آزمایی، سایت ویکی شیعه
