تردیدی نیست که یکی از رازهای ماندگاری دین اسلام و پویایی مذهب تشیع، احترام و بزرگداشت بزرگان و سعی در حفظ و نشر آثار آنها به منظور جلوگیری از تحریف و دستبرد در مبانی اصیل اسلامی و شیعی می باشد.
یکی از برزگان مذهب تشیع شخصی است به نام على فرزند امام جعفر صادق (علیه السلام)، برادر كوچک امام موسی کاظم (علیه السلام) و از اصحاب و یاران امام صادق (ع)، امام موسى كاظم (ع)، امام رضا (ع) و امام جواد (ع) که حتی زمان امام هادی (علیه السلام) را نیز درک نموده است.
نام و کنیه
نام ایشان علی و فرزند کوچک امام صادق (ع) می باشد و پدرش در کودکی وی، به شهادت رسید.[1] کنیه ایشان ابا الحسن است[2] و پنج نسبت به ایشان داده اند:
- هاشمی[3]
- علوی[4]
- حسینی[5]
- مدنی[6]
- عُرَیضی[7] (اکثر مورخین علی بن جعفر را به این نسبت معرفی نموده اند و زیرا ایشان در منطقه ای به نام «عریض» در یک فرسخی مدنیه زندگی می کرد؛ قابل ذکر است این روستا از اموال امام باقر (ع) بود که به امام صادق وصیت نمود تا فرزندش را در این روستا بزرگ کند، اما وقتی علی بن جعفر دو ساله بود امام صادق (ع) به شهادت رسید؛ اما وقتی علی بن جعفر مقداری بزرگ شد به این روستا رفت و در آنجا سکنی گزید.)[8]
ولادت
آنچه از کتب تاریخ قابل استفاده است اینکه ایشان در سال 148 کودک بوده اند و طفل نزد اهل لغت به معنای کسی است که به سن بلوغ نرسیده باشد و با توجه به اینکه ایشان از پدر بزرگوارشان روایاتی نقل نموده اند و اگر شرط ممیز بودن راوی معتبر باشد، لازم می آید که ایشان در زمان شهادت امام صادق(ع) حد اقل 10 الی 14 سال، از عمرشان سپری شده باشد؛ بنابراین اگر تاریخ ولادت ایشان را حدود سال 135 قمری بدانیم؛ در سال 148 قمری که امام صادق(ع) شهید شدند حدودا 13 سال از عمر گرامی جناب علی بن جعفر گذشته است.[9]
همراهی با ائمه (ع)
1-همراهی با امام کاظم (ع)
علی بن جعفر از جمله همراهان همیشگی امام کاظم (ع) حتی در سفرها بوده و علوم فراوان و احادیث متعددی را از ایشان دریافت نموده است و نیز همواره از امامت ایشان در برابر «فطحیه» دفاع می نمود.[10]
2-همراهی با امام رضا (ع)
علی بن جعفر در مواقع بسیار همراه با امام رضا (ع) بوده و از معتقدان و مدافعان امامت ایشان در برابر جماعت انحرافی واقفیه به شمار می آید و شاهد بر این اعتقاد روایات زیادی است که از ایشان در رابطه با امامت امام رضا (ع) نقل شده است.[11]
3-همراهی با امام جواد (ع)
از نشانه های بارز صحت اعتقادات و جلالت قدر جناب علی بن جعفر، همراهی و اعتقاد ایشان به امامت امام جواد (ع) می باشد؛ زیرا آنچه از شواهد تاریخی به دست می آید، ایشان در زمان امامت امام نهم، بالغ بر هفتاد سال از عمرشان گذشته بود در حالی که طبق نقل معروف، امام جواد (ع) در ابتدای امامتشان حدود نه سال از عمر شریفشان سپری شده بود، اما با این حال جناب علی بن جعفر همواره در خدمت امام جواد (ع) نیز بوده حتی در زمان حیات امام رضا (ع) به امامت امام جواد (ع) اقرار نموده است.[12]
محل سکونت
آنچه از کتب تاریخی به دست می آید این است که ایشان ابتدا در مدینه منوره ساکن بوده؛ زیرا محل سکونت پدر بزرگوارشان امام صادق (ع) و برادر بزرگوارشان امام کاظم (ع) در آنجا بوده است و سپس به منطقه «عُرَیض» منتقل شده اند.[13]
جناب مجلسی اول معتقدند که اهل کوفه از علی بن جعفر درخواست کرده اند که به کوفه رفته و نزد آنان بماند؛ بدین سبب جناب علی بن جعفر به کوفه سفر نموده و کوفیون روایاتی که نزد ایشان بوده را دریافت نمودند و نیز جناب علی بن جعفر هم روایاتی که نزد کوفیون بوده است را دریافت نمود سپس اهالی قم از ایشان دعوت نمودند که به قم نیز سفر کند و به همین جهت به قم وارد شدند و در آنجا از دنیا رفتند.[14]
اما مجلسی دوم در جواب والد خود می فرمایند: جناب قمی در کتاب تاریخ قم همه اشراف و بزرگانی که وارد قم شده اند را ذکر کرده است اما نامی از جناب علی بن جعفر به میان نیاورده است بلکه ورود فرزندان علی بن جعفر را ثبت نمود؛ در ادامه می فرمایند: اگر شخصیتی همچون علی بن جعفر که شهرتی همچون خورشید میان شیعیان دارد، وارد شهری مانند قم می شد قطعا راویان این واقعه را ثبت می نمودند.[15]
جایگاه علی بن جعفر نزد علما و رجالیون
جناب علی بن جعفر از جایگاه بلندی نزد رجالیون شیعه و مشهور اهل سنت برخوردار بوده و هیچ شکی در وثاقت و جلالت قدر ایشان وجود ندارد.
شیخ مفید می فرمایند: علی بن جعفر کسی بود که در راه و روشش محکم و در ورع عالی و دارای فضائل بسیار بوده که همواره در خدمت برادرش موسی بن جعفر (علیه السلام) بود و روایات زیادی از این امام نقل نموده است؛ سپس می فرمایند: علی بن جعفر در فضل و ورع به گونه ای بود که هیچ شخصی در آن شک نداشته و مورد اختلاف نیست.[16]
علامه حلی می فرمایند: علی بن جعفر راوی ثقه شیعه بود و جناب کشی عباراتی در وصف ایشان نقل نموده است که نشان از عقائد صحیح وی و نیز ادب او در محضر امام جواد (علیه السلام) بود؛ سپس می فرمایند: حال جناب علی بن جعفر بالاتر از این توصیفات است.[17]
ذهبی از محققان اهل سنت می نویسد: علی بن جعفر از بزرگ ترین اشراف و سادات بوده است[18]
اساتید و مشایخ علی بن جعفر
- امام صادق (علیه السلام)
جناب برقی[19] و شیخ مفید[20] و شیخ طوسی[21] و نیز ابن شهر آشوب[22]، علی بن جعفر را از جمله کسانی برشمرده است که از امام صادق (علیه السلام) روایت نقل نموده است.
- امام موسی کاظم (علیه السلام)
نقل روایت علی بن جعفر از برادرشان امام کاظم (علیه السلام) بسیار واضح است و شکی در آن وجود ندارد؛ همانطور که شیخ مفید[23] و شیخ طوسی[24] و ابن عنبه[25] نیز بر این نقل روایت تصریح نموده اند.
- امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام)
شیخ طوسی[26] و علامه حلی[27] ایشان را از اصحاب و راویان امام رضا (علیه السلام برشمرده اند اما شهید ثانی بر علامه اعتراض نموده که وقتی اغلب روایات علی بن جعفر از امام کاظم است؛ پس وجهی ندارد که از اصحاب امام رضا شمرده شود.[28]
- امام جواد (علیه السلام)
علی بن جعفر فرزند برادرزاده شان یعنی امام جواد (علیه السلام) را نیز درک نموده اند اما مشهور رجالیون ایشان را از اصحاب امام نهم بر نشمرده اند مگر صاحب کتاب الجامع فی الرجال.[29]
برخی گفته اند اگر منظور از اصحاب، کسی باشد که روایت نقل نموده پس نمی توان علی بن جعفر را از اصحاب امام جواد (علیه السلام) دانست؛ اما در صورتی که منظور از اصحاب شامل کسی شود که محضر امام را درک کرده باشد و لو اینکه روایتی نیز نقل ننموده باشد، جناب علی بن جعفر از اصحاب امام جواد نیز به حساب می آید.
- حسین بن زید شهید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب (علیهم السلام): معروف به ذی الدمعه که روایاتش را ابن عنبه[30] و ابن حجر[31] و سید شرف الدین[32] نقل نموده اند.
- سفیان بن عیینه ثوری: روایاتش را ذهبی[33] و ابن حجر عسقلانی[34] و ابن عماد[35] ذکر نموده اند.
- محمد بن مسلم: روایاتش را شیخ کلینی[36]، برقی[37]، شیخ صدوق[38]، شیخ طوسی[39] ذکر نموده اند.
شاگردان علی بن جعفر
برخی شاگردان ایشان تا 43 نفر بر شمرده اند که به دلیل اختصار مجالی برای بررسی تک تک آنها وجود ندارد به همین دلیل نام برخی از آنان ذکر می گردد.
- أحمد بن محمّد بن أبي نصر البزنطي[40]
- إسحاق بن موسى بن جعفر[41]
- حسين بن زيد بن عليّ بن حسين بن زيد بن عليّ السجّاد عليه السلام[42]
- حسن بن عليّ بن عثمان بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب عليهم السلام[43]
- زكريا بن يحيى بن النعمان، الصيرفي، البصري[44]
- عبد العظيم بن عبد اللّه الحسني[45]
- عيسى بن عبد اللّه[46]
- محمّد بن عبد اللّه بن مهران[47]
- يونس بن عبد الرحمن[48]
- يعقوب بن يزيد[49]
کتاب علی بن جعفر
جناب نجاشی[50]، شیخ طوسی[51]، ابن شهر آشوب[52] و شیخ صدوق[53] در کتب رجالی خود می نویسند: علی بن جعفر دارای یک کتاب در مسائل حلال و حرام است که آن را به نام «مسائل» نامگذاری کرده است.[54]
جناب نجاشی چنین می نویسد: کتاب علی بن جعفر دو نسخه دارد: 1- باب بندی شده 2- غیر باب بندی شده؛ البته این دو نسخه دلیل بر دو کتاب نیست بلکه به معنای این است که این کتاب دو نوع روایت شده است.
محتوای کتاب
کل محتوای کتاب علی بن جعفر عبارتست از مجموعه سوالاتی که علی بن جعفر از برادرش امام موسی کاظم (علیه السلام) پرسیده است و در این کتاب اثری از روایات امام صادق و امام رضا (علیهما السلام) وجود ندارد.
اما شهید اول در تعلیقه خود بر خلاصه الرجال می فرمایند: این کتاب مشتمل بر روایاتی است که ایشان از پدر و برادرشان نقل می کنند.[55]
در پاسخ گفته شده آنچه از این کتاب به دست ما رسیده فقط مشتمل بر روایات امام کاظم (علیه السلام) است نه امام صادق (علیه السلام) و شاید شهید ثانی از عبارت ابن داوود که می فرمایند: « له كتاب في الحلال و الحرام، عن أبيه و أخيه الكاظم ع» چنین برادشت کرده باشد که (عن أبيه و أخيه) متعلق به (کتاب) است که تاویل آن می شود کتابی که از پدر و برادرشان روایت شده است؛ در حالی که کلام ابن داود دلالت بر این مطلب ندارد؛ زیرا کلام جدیدی از (عن ابیه) شروع می شود و این جمله ربطی به ما قبل ندارد و معنای جمله چنین می شود که (علی بن جعفر کتابی دارد و او از پدر و برادرش روایاتی نقل نموده است.)
سند کتاب علی بن جعفر
- دو سند از شیخ صدوق
سند 1: شیخ صدوق عن أبي رضي اللّه عنه، عن محمّد بن يحيى العطّار عن العمركي عن عليّ بن جعفر، عن أخيه موسى بن جعفر عليه السّلام
سند 2: شیخ صدوق عن محمّد بن الحسن بن أحمد بن الوليد رضي اللّه عنه، عن محمّد بن الحسن الصفار، و سعد بن عبد اللّه عن أحمد بن محمّد بن عيسى و الفضل بن عامر عن موسى بن القاسم البجلي، عن عليّ بن جعفر، عن أخيه موسى بن جعفر[56]
آیت الله خوئی معتقد است هر دو طریق این سند صحیح است و خدشه ای بر آن وارد نیست.[57]
- دو سند از نجاشی
سند 1: أخبرنا القاضي أبو عبد اللّه، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن سعيد، قال: حدّثنا جعفر بن عبد اللّه المحمديّ قال: حدّثنا عليّ بن أسباط بن سالم، قال: حدّثنا عليّ بن جعفر بن محمّد، قال: سألت أبا الحسن موسى
سند 2: أخبرنا أبو عبد اللّه ابن شاذان، قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن يحيى، قال: حدّثنا عبد اللّه بن جعفر [الحميريّ] قال: حدّثنا عبد اللّه بن الحسن بن عليّ بن جعفر بن محمّد عليه السلام [العلويّ] قال: حدّثنا عليّ بن جعفر[58]
وفات
سه قول در سال وفات ایشان نقل شده است:
1- ذهبی و ابن حجر معتقدند که علی بن جعفر در سال 210 قمری از دنیا رفته است.
2- ابن عنبه معتقد است علی بن جعفر در سال 220 قمری از دنیا رفته است.
3- مامقانی معتقد است مقتضای نقل روایت علی بن جعفر از پدرش امام صادق (علیه السلام) این است که حدود 20 سال از عمرشان گذشته باشد و وقتی ابتدای امامت امام جواد (علیه السلام) سال 202 قمری باشد؛ یعنی علی بن جعفر در زمان امام نهم بالغ بر 80 سال از عمرشان گذشته بود و اگر گفتیم علی بن جعفر زمان امام هادی (ع) را نیز درک نموده است یعنی ایشان حد اقل 100 تا 120سال زندگی نمودند.
در پاسخ گفته شده است؛ چه لزومی دارد که راوی برای نقل روایت لازم است حداقل 20 ساله باشد در حالی که مشهور محدثین معتقدند کودک ممیز هم می تواند نقل روایت کند.
ضمن اینکه آن علی بن جعفری که از امام هادی (علیه السلام) نقل روایت نموده است غیر از علی بن جعفر عریضی است؛ زیرا همه محدثین اتفاق نظر دارند که ایشان از امام هادی (علیه السلام) روایتی نقل ننموده است.
پس در نتیجه زمان وفات ایشان از سال 220 قمری فراتر نمی رود و نهایتا عمری که می توان برای ایشان تصور نمود 85 سال است.
مدفن جناب علی بن جعفر
-
قم
جناب مجلسی اول معتقد است علی بن جعفر در قم مدفون است همانطور که قبری مشهور به نام ایشان در قم وجود دارد.[59] اما فرزندشان یعنی مجلسی دوم می فرمایند: اینکه ایشان در قم مدفون باشند در هیچ کتابی ذکر نشده اما اثر قبری که موجود است و از قدیم وجود داشت، احتمال وجود قبر ایشان در قم را تقویت می کند. [60]
مدرسی طباطبایی نیز در کتاب مزارات قم می نویسد: مزار علی بن جعفر که مشهور به «باب الجنه» می باشد در شرق شهر قم در محله ای به نام دروازه کاشان واقع شده است.[61]
-
سمنان
سید بحر العلوم و سید امین معتقد اند: جناب علی بن جعفر در خارج شهر سمنان مدفون بوده و دارای بارگاه و قبه و بقعه ای می باشد.[62]
-
منطقه عریض
محدث نوری معتقد است قبر شریف علی بن جعفر در مدینه منوره و در منطقه عریض می باشد و این قول نزد اهل مدینه مشهورتر است و ممکن است آن مقبره ای که در قم مشهور به مقبره علی بن جعفر است متعلق به یکی از فرزندان ایشان باشد.[63]
جمع بندی
علی بن جعفر از یاران و اصحاب چهار امام و یا به تعبیری از یاران پنج امام معصوم به شمار می رود و یک کتاب به نام مسائل دارد که مشتمل بر سوالاتی است که ایشان از امام کاظم (ع) پرسیده است و روایات دیگری که از امام صادق و امام رضا و امام جواد (علیهم السلام) نقل نموده است در کتب دیگری به دست ما رسیده است. طبق تحقیقی که به عمل آمد، ایشان در سال 220 قمری در سن 85 سالگی از دنیا رفته و طبق قول مشهور در شهر قم مدفون بوده و مرقد مبارک ایشان همواره محل رجوع مومنین می باشد.
پی نوشت ها
[1] خویی، معجم رجال الحديث، ج١١، ص ٢٨٨
[2] نجاشی، رجال النجاشي، ص٢٥١
[3] عسقلانی، تهذيب التهذيب، ج ٧، ص ٣١٠
[4] ذهبی، العبر، ج1، ص282
[5] ابن عماد، شذرات الذهب، ج ٢، ص ٢٤
[6] طوسی، رجال الطوسي، ص٢٤١
[7] ابن شهر آشوب، مناقب ابن شهراشوب، ج ٤، ص٢٨٠
[8] قمی، تاريخ قم، ص224
[9] حسینی(محقق)، مسائل علی بن جعفر، ص29
[10] شیخ مفید، الإرشاد، ص287
[11] کشی، اختیار معرفة الرجال، ص459
[12] قمی، سفينة البحار، ج2، ص244 – کلینی، الكافی، ج1، ص258
[13] حسینی(محقق)، مسائل علی بن جعفر، ص26
[14] مجلسی (اول)، روضة المتّقين فی شرح الفقيه، ج14، ص191
[15] مامقانی، تنقيح المقال، ج2، ص272
[16] شیخ مفيد، الإرشاد، ص 287
[17] علامه حلی، رجال، ص92
[18] ذهبی، العبر، ج1، ص282
[19] برقی، رجال، ص 25
[20] شیخ مفید، الإرشاد، ص29
[21] شیخ طوسی، رجال، ص241
[22] ابن شهر آشوب، مناقب آل أبي طالب، ص4
[23] شیخ مفید، الإرشاد، ص287
[24] شیخ طوسی، رجال، ص379
[25] ابن عنبه، عمدة الطالب، ص241
[26] شیخ طوسی، رجال، ص379
[27] علامه حلی، رجال، ص92
[28] تنقیح المقال، ج2، ص272
[29] شبیری زنجانی، الجامع فی الرجال، ص510
[30] ابن عنبه، عمدة الطالب، ص241
[31] ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج7، ص293
[32] سید شرف الدین، تاویل الآیات، ج2، ص545
[33] ذهبی، العبر، ج1، ص282
[34] ابن حجر، لسان الميزان، ج7، ص310
[35] ابن عماد، شذرات الذهب، ج2، ص24
[36] شیخ کلینی، كافي، ج4، ص406
[37] برقی، محاسن، ص65
[38] شیخ صدوق، علل الشرایع، ج2، ص109
[39] شیخ طوسی، التهذيب، ج5، ص10
[40] ابن ادریس، السرائر، ص477
[41] محدث قمی، سفينة البحار، ج2، ص244
[42] شبیری زنجانی، الجامع في الرجال، ج2، ص520
[43] اردبیلی، جامع الرواة، ج1، ص561
[44] شیخ کلینی، كافي، ج1، ص252
[45] شبیری زنجانی، الجامع في الرجال، ج2، ص519
[46] شیخ کلینی، کافی، ج6، ص524
[47] شیبری زنجانی، الجامع فی الرجال، ج2، ص 520
[48] عیاشی، تفسیر، ج1، ص253
[49] شیخ کلینی، کافی، ج2، ص492
[50] نجاشی، رجال، ص 251
[51] طوسی، رجال، ص353
[52] ابن شهر آشوب، معالم العلماء، 71
[53] شیخ صدوق، مشيخة الفقيه، 5
[54] شیخ طوسی، الفهرست، ص 57
[55] مامقانی، تنقيح المقال، ج2، ص272
[56] شیخ صدوق، مشیخة الفقیه، ص4
[57] خوئی، معجم رجال الحديث، ج11، ص288
[58] نجاشي، رجال، ص 252
[59] مجلسی (محمدتقی)، روضة المتّقين، ج14، ص191
[60] علامه مجلسی، أعيان الشيعة، ج8، ص177
[61] مدرسی طباطبایی، تربت پاكان، ج2، ص42
[62] سید بحرالعلوم، تحفة العالم، ج2، ص19 – امین، اعیان الشیعه، ج8، ص177
[63] نوری، مستدرك الوسائل، ج3، ص626
فهرست منابع
1- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذيب التهذيب، بیروت، دار صادر، 1325ق
2- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان الميزان، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، 1406ق
3- ابن شهر آشوب، محمد، معالم العلماء في فهرست کتب الشیعة و أسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثا، نجف، مطبعة الحیدریة، 1380ق
4- ابن عماد، عبد الحی بن احمد، شذرات الذهب في أخبار من ذهب، بیروت، دار ابن کثير، 1406ق
5- ابن عنبة، احمد بن علی، عمدة الطالب في أنساب آل ابي طالب، قم، مؤسسة أنصاريان للطباعة و النشر، 1417ق
6- ابنبابویه، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، مکتبة الداوري، بی تا
7- ابنبابویه، محمد بن علی، مشيخة الفقيه، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1363ش
8- ابن شهر آشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، بی تا
9- اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة و إزاحة الاشتباهات عن الطرق و الأسناد، بیروت، دار الأضواء، 1403ق
10- امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1403ق
11- بحرالعلوم، سید جعفر، تحفة العالم فی شرح خطبة المعالم، قم، مرکز تراث السید بحرالعلوم، بی تا
12- برقی، احمد بن محمد، رجال، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، 1430ق
13- برقی، احمد، المحاسن، قم، دار الکتب الإسلامیة، بی تا
14- حسینی استرآبادی، سید شرف الدین، تاویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، قم، مدرسة الامام المهدی، بی تا
15- حلی، ابن ادریس، السرائر، قم، موسسة النشر الاسلامی، 1410ق
16- حلی، حسن بن یوسف، رجال، قم، الشريف الرضي، 1402ق
17- خوئی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بی جا، بی نا، 1372ش
18- ذهبی، محمد بن احمد، العبر في خبر من غبر، بیروت، دار الکتب العلمية، بی تا
19- طوسی، محمد بن حسن، تهذيب الأحكام، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1365ش
20- طوسی، محمد بن حسن، رجال، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1427ق
21- طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول ، قم، مکتبة المحقق الطباطبائي، 1420ق
22- عباسی زنجانی (شبیری)، موسی، الجامع فی الرجال، قم، مؤسسة ولي العصر علیه السلام للدراسات الإسلامية، 1436ق
23- عریضی، علی بن جعفر، حسینی(محقق)، مسائل علی بن جعفر، مشهد، المؤتمر العالمي للإمام الرضا، 1368ش
24- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، 1380ق
25- قمی، عباس، سفينة البحار و مدینة الحکم و الآثار، قم، اسوه
26 – قمی، حسن بن محمد، تاريخ قم، قم، کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، 1385ش
27- قمی، عباس، الكنى و الألقاب، تهران، مکتبة الصدر، 1368ش
28- کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال ، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1404ق
29- مامقانی، عبدالله، تنقيح المقال في علم الرجال ، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1381ش
30- مجلسی، محمدتقی، روضة المتّقين فی شرح الفقيه، تهران، بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور، 1406ق
31- مدرسی طباطبایی، حسین، تربت پاكان، قم، مطبعه مهر، 1335ش
32- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد، تهران، کتابفروشی اسلاميه، 1376ش
33- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشي، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1365ش
34- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرك الوسائل، بیروت، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1408
