طهارت به معنای پاكی در برابر نجاست می باشد. مسئله طهارت و نجاست در ادیان ابراهیمی از مسائل مهم به شمار می آید. این مسئله در شریعت ادیان ابراهیمی شامل مطالب زیادی می باشد كه یكی از آنها حرمت خوردن و اشامیدن است كه بر نجاسات مترتب می گردد. ناگفته نماند كه دین یهودیت و مسیحیت علاوه بر اینكه در معرض تحریف قرار گرفته و آموزه های آنها بر اصل خود باقی نمانده، از طرف خداوند با آمدن دین اسلام منسوخ گردیده اند ولی در عین حال به عنوان ادیان ابراهیمی مطرح می باشند و آثاری از توحید و آسمانی بودن در آنها وجود دارد. در این نوشته به مسئله طهارت در این ادیان اشاره شده است.
طهارت و نجاست در مسیحیت
از میان ادیان ابراهیمی دین مسیحیت به علت نفی شریعت توسط پولس كه موسس مسیحیت رایج می باشد، طهارت و نجاست جایگاهی ندارد و لذا از نظر این دین هیچ چیزی نجس نیست و خوردن هیچ چیزی حرام نخواهد بود بلكه بر تمام كارها و اشیاء حكم اباحه حمل می گردد. و لذا پولس گفته است هر شی برای پاكان پاك است.(1) ولی در عین حال در برخی از رساله های عهد جدید به نجاست برخی اشیاء مثل مردار حیوانات و خون اشاراتی وجود دارد.(2) ولی مسیحیان به آن عمل نمی كنند.
اما در دین اسلام و یهودیت مسئلهی طهارت و نجاست خیلی اهمیت دارد و آثار مختلفی بر این دو موضوع مترتب می گردد كه در زیر به این مسئله از نظر این دو دین پرداخته می شود:
طهارت و نجاست در دین اسلام
در دین اسلام طهارت و پاكی بر دو نوع است. یك نوع آن عملی است كه به وسیله آن طهارت و پاكی حاصل می شود این عمل ممكن است توسط انسان انجام گیرد و ممكن است به وسیله غیر انسان تحقق پیدا كند. و نوع دوم طهارت و پاكی، صفتی است كه بر اشیاء حمل می گردد كه در مقابل آن نجاست قرار دارد.
طهارت و نجاست اشیاء از نظر اسلام بر اساس فقه شیعه اصل اولی پاك بودن تمام اشیاء می باشد مگر یازده چیزی كه شریعت اسلام حكم به نجاست آنها نموده است(3) و آنها عبارت اند از: بول و غایط حیوانات حرام گوشت دارای خون جهنده، منی تمام حیواناتی كه خون جهنده دارند، لاشه تمام حیوانات مردار كه خون جهنده دارند، خون خارج شده از بدن تمام حیواناتی كه خون جهنده دارند، تمام اجزای سگ و خوگ، شراب و مایع مست كننده، فقاع كه یك نوع شراب مخصوص است،كافر و عرق حیوان (شتر) نجاست خوار.(4)
به غیر ازین اموری كه شمرده شدند تمام حیوانات و اشیاء پاك و طاهر اند البته لازمه طهارت و پاكی حلیت اشامیدن و خوردن نمی باشد یعنی هر چیزی كه طاهر باشد معنایش این نیست كه خوردن یا اشامیدن آن جایز و حلال است. تمام اشیاء طاهر با تماس به این نجاسات با شرایطی كه در رساله های توضیح المسائل بیان شده نجس می شوند و لذا در دین مقدس اسلام یك سلسله امور به عنوان مطهرات و پاك كننده مطرح می باشند كه به وسیله آنها چیز هایی كه به صورت عرضی نجس می شوند پاك می گردند و آنها عبارت اند از:
1. آب مطلق كه شامل آب رودخانه، آب دریا، آب چاه، آب چشمه می شود و در برابر آن آب مضاف مثل آب هندوانه و امثال آن، و تمام مایعاتی كه با چیزی دیگری مخلوط شده باشد پاك كننده نمی باشد.(5)
2. زمین یكی از مطهرات است كه فقط كف پا و ته كفش كه نجس شده باش با راه رفتن بر آن پاك می شود.
3. آفتاب یكی دیگر از مطهرات است كه زمین و ساختمان و در و پنجره و میخی را كه به دیوار كوبیده شده باشد با شرایطی كه در رساله ها بیان شده پاك می كند.
4. استحاله نیز پاك كننده است یعنی چیزی نجس با تعاملات شیمیایی به چیز دیگری تبدیل شود مثل چوب نجس بسوزد و به خاكستر تبدیل شود خاكستر آن پاك خواهد بود.
5. خون حیوانی كه خون جهنده دارد با انتقال به بدن حیوانی كه خون جهنده ندارد پاك می شود پس انتقال در دین اسلام یكی مطهرات به شمار می آید.
یك سلسله امور دیگر وجود دارند كه در موضوعات خود به عنوان مطهرات مطرح اند مثل اسلام آوردن، كه باعث پاك شدن كافر می شود و نیز تبعیت و غیبت مسلمان.(6)
طهارت عبادی: در دین اسلام نوعی از طهارت وجود دارد كه به عنوان عبادت مطرح می باشد و در موارد خاصی انجام می شوند و آنها عبارت اند از:
1. وضوء.
2. غسل.
3. تیمم بدل از غسل و وضوء.
طهارت و نجاست در یهودیت
در آیین یهود طهارت به معنای پاكی نیز به عنوان عملی شرعی مطرح است كه برای اوقات مختلف وارد شده و به وسیله پاشیدن آب و شست و شو و یا غسل تحقق پیدا می كند و برخی از ناپاكی های مهم كه جنبه باطنی دارند با قربانی نمودن قابل طهارت می باشند.(7) و نیز طاهر و نجس دو لفظی است كه برای اشخاص و حیوانات و سایر اشیاء به كار می روند.(8)
به گفته جیمز هاكس در شریعت موسوی وضع خوراك و چگونگی خوردن و اشامیدن به كمال دقت تعیین یافته و بنی اسرائیل به وسیله موسی از جانب خدا مأمور بودند كه مراعات اشیاء نجسه و طاهره را بنماید و نهایت دقت را در آنها به كار برند.(9)
در دین یهود مسئله طهارت و نجاست به صورت نظام مند از هم تفكیك نشده و لذا در این آیین نجس با مكروه و حرام بودن مترادف گرفته شده و هر چیزی كه خوردن آنها حرام و غیر جایز است نجس خوانده شده است. اكثر مسائل طهارت و نجاست در سفر لاویان در باره حیوانات و اشیاء و نحوه طهارت آنها بیان گردیده است كه در زیر به نمونه های از آنها اشاره می كنیم:
1. حیوانات نشخوار كننده ای كه سم آن شكافته نباشد مثل شتر نجس است و خوردن گوشتانها حرام است و لمس نمودن آنها باعث نجاست می شود.
2. حیواناتی كه شكافته سم اند اما نشخوار كننده نیست مثل خوك نجس است و نیز حیواناتی كه نشخوار كننده است و شكافته سم نباشد مثل خرگوش نجس است.
3. حیوانات دریایی كه دارای پر و فلس هستند طاهر و خوردن آنها جایز است و اگر پر و فلس نداشته باشند و نیز تمام حشرات مكروه و خوردن شان جایز نیست.
4. تمام پرندگان گوشت خوار و لاش خور مثل عقاب ،شاهین،كركس لك لك و نیز شب پره و حشرات بالدار مكروه اند.
5. لاشه تمام این حیوانات نجس است و با لمس كردن آن نجاست به انسان منتقل می شود و تا شام ادامه پیدا می كند و با شستن طاهر می گردد.(10)
6. لاشه حیوانات حلال گوشت اگر بمیرند نجس است و دست زدن به آنها باعث نجاست بدن انسان می شود.
7. زنان بعد از زایمان پسر و دختر به ترتیب یك هفته و دوهفته نجس است و بعد از آن با قربانی سوختنی یك بره طهارت شان را به دست می آورند.(11)
سگ نیز در دین یهود نجس است.(12) و منی نجس است و با خروج منی باید تمام بدن شسته شود و تا شام نجس باقی می ماند.(13)
البته در دین یهود پاكی از نجاست در صورتی كه از اشیای نجسه به انسان منتقل شود با شستن قابل رفع است لاكن در عین حال برای بقای اكثر نجاسات مدت زمانی قائل است.(14)
پی نوشت ها
- نامه پولس به تیطس، باب 1 جمله 14.
- اعمال رسولان، باب 15 جمله 19.
- علامه حلی، نهایه الاحكام، قم، موسسه اسماعیلیان، 1410ق، ج1 ص365.
- امام خمینی، تحریرالوسیله، قم، اسماعیلیان، دوم، 1390ق، ج1 ص113.
- رك: رساله های توضیح المسائل باب طهارت.
- رك: همان
- جیمز هاكس،قاموس كتاب مقدس، تهران، اساطیر، 1377ش، ص 583.
- همان، ص576.
- همان، ص 580.
- رك: سفر لاویان،باب یازدهم.
- رك: سفر لاویان، باب دوازدهم.
- قاموس كتاب مقدس،ص480.
- لاویان، باب 15 ، جمله 72.
- رك: سفر لاویان بابهای 11 ، 12 ،
نویسنده: حمیدالله رفیعی
بنظر میرسد احکام پاکی و نجاسات در اسلام تماما از یهودیت اقتباس شده است
تردیدی نیست که شرایع پیامبران الهی و ادیان ابراهیمی، همه در یک راستا هستند و هر دینی، کامل کننده دین و شریعت پیش از خود است. از این رو وجود احکام مشترک بین شرایع و ادیان توحیدی با یکدیگر، امری طبیعی است هرچند ممکن است در برخی احکام نیز بنا بر مصالحی که خداوند در نظر گرفته، اختلافاتی نیز با هم داشته باشند. البته باید توجه داشت که کتاب تورات فعلی، صدها سال پس از حضرت موسی(ع) گردآوری شد و کتابی نیست که در دست آن حضرت بوده؛ ضمن اینکه پس از حضرت موسی(ع)، افکار و عقاید شرک آلود و بت پرستی در میان بنی اسرائیل به شدت گسترش یافت. از این رو، این آیین و احکامی که امروزه به عنوان دین یهودیت از آن نام برده می شود، مکتبی تحریف شده، جعلی و غیرقابل اعتماد است و مقایسه احکام آن با احکام اسلام، خیلی دقیق نیست.