کتاب المراقبات یا «اعمال السنه» تالیف عالم عامل فقیه اصولی عارف اخلاقی حاج میرزا جواد آقا فرزند میرزا شفیع ملکی تبریزی (ره) است. آقای ابراهیم محدث بندرریگی، کتاب المراقبات را به زبان فارسی ترجمه کرده است. میرزا جواد ملکی، در زمینه اخلاق و عرفان، از بهترین شاگردان مکتب آخوند ملا حسینقلی همدانی بوده است.
نامگذاری کتاب المراقبات
مؤلف در متن کتاب المراقبات، به نام آن تصریحی نکرده است، ولی در مقدمه کتاب به طور ضمنی اشاره ای کرده است، که شاید مراد نام کتاب باشد. ایشان در این زمینه می فرماید: «و من بعض هذا الرفق ان تراقب ایام سنتک، و تعمل ببعض ما ورد فی کل سنه مره، و انا اکتب فی هذا مجملا، اختار من الاعمال الوارده اهمها و اشیر من المراقبات الی الزمها».[۱]
ترجمه آن چنین است: و از برخی از رفاقت و مدارا کردن (با نفس) این است که مراقب روزهای سال باشی، و به بعضی از اعمالی که در سال یکبار وارد شده است، عمل کنی، و من در این باره مختصری می نویسم، از اعمال وارد شده مهمترین آنها را برمیگزینم، و از مراقبات به لازم ترین آنها اشاره می کنم.
همانگونه که ملاحظه می شود عبارات «المراقبات» و «الاعمال» و «سنه» در متن مذکور آمده است که نام معروف و مشهور کتاب از آنها تشکیل شده است و علامه طباطبایی در تقریظ «اعمال السنه» را ذکر نموده است.
معرفی مؤلف کتاب المراقبات
حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی از علمای بزرگ اخلاق به شمار می آید، در شهر تبریز متولد شده است و برای تحصیل علوم دینی و تکمیل فضایل اخلاقی به نجف اشرف هجرت نمود. در آنجا با عارف کامل استاد اکبر ملا حسین قلی همدانی آشنا شد و مراتب سیر و سلوک عرفانی را در محضر ایشان تکمیل نمود و به اعلی درجات فضایل اخلاقی نائل گردید، و در فقه و اصول در محضر اساتید بزرگ نجف اشرف، همچون آقا رضا همدانی، علامه میرزا حسین نوری و آخوند خراسانی تحصیل نمود.
در حدود سال ۱۳۲۰ قمری به ایران بازگشت و به وطن اصلی خویش تبریز مراجعت نمود، پس از مدتی به قم المشرفه عزیمت نمود و تا آخر عمر شریفشان در آنجا مقیم گردید و به تربیت و تکمیل علمی و عملی شاگردان خویش پرداخت. یکی از شاگردان پر آوازه او حضرت امام خمینی (ره) است. علامه آقا بزرگ تهرانی در الذریعه می فرماید: «حاج سید آقا روح الله خمینی در قم نزد حاج شیخ عبد الکریم حائری یزدی و میر سید علی یثربی و میرزا محمد علی شاه آبادی و حاج میرزا جواد ملکی تبریزی و دیگران در فقه و اصول و معقول و عرفان و اخلاق شاگردی نمود».[۲]
موضوع کتاب المراقبات
موضوع اصلی کتاب المراقبات، اصلاح باطن و ظاهر سالک است، که مهمترین راه این اصلاح مراقبت نمودن از روزهایی است که در اصلاح اخلاقی و لسان شرع مخصوص و منصوص است، و بجا آوردن اعمالی است، که از نظر شرع و اخلاق سالک را به فضایل اخلاقی و کمالات انسانی نائل می گرداند و او را به اخلاق الهی متخلق می گرداند که «تخلقوا باخلاق الله و تحلوا بصفات الله». مؤلف بزرگوار در این زمینه در کتاب مراقبات می نگارد:
«و به طور یقین بدان که تو بر اصلاح ظاهر قادر نیستی مگر از طریق اصلاح باطن؛ زیرا اعمال سالک از قلب جاری و صادر می شود و قلب صالح جز عمل صالح ره آوردی ندارد و قلب فاسد جز فساد تراوشی ندارد. پس عمده و مهمترین کار اصلاح قلب و دل است که آن از خواطر و ملکات گذشته متاثر می شود و خواطر از آنچه که حواس حس می کنند نشات می گیرد، پس کسی که قدرت حفظ و کنترل و اصلاح اندیشه و خصلت و دل را ندارد، علاجی جز توسل به باب لطف و کرم خدای لطیف و کریم ندارد».[۳]
انگیزه تالیف کتاب المراقبات
مؤلف بزرگوار هدف از تالیف کتاب المراقبات را چنین می نویسد: «این جمله برای غرض ما از این کتاب کافی است، که آن عبارت است از اشاره به شرایط، و مهم در این مساله آن است که سالک آخرین تلاش و کوشش خود را برای تصحیح شرایط باطنی اصلاح اخلاق بنماید؛ و آن عبارت است از ایمان حقیقی داشتن به این که ضار و نافع حق تعالی است، و ایمان به عنایت خداوند متعال داشته باشد و بداند که خدا خیر محض و باقی سرمدی است، و هیچ خیری در هستی نیست مگر به ولایت و قرب و ملاقات حق تعالی، و خواسته های را در این منحصر کند یا به اینها برگرداند. حتی مؤمن از نعمت های الهی لذت نمی برد مگر از آن جهت که آنها از خداست، در این صورت نفس و عقل و روح سالک به دنیا توجه نمی کند و به حمد و ستایش حق تعالی می پردازد. این حال جز برای اوحدی از اهل معرفت دوام ندارد.»[۴]
ساختار کتاب المراقبات
کتاب المراقبات، مشتمل بر یک مقدمه و دوازده فصل به ازاء دوازده ماه سال و یک خاتمه است که معرفی فصول و ابواب آن به طور مختصر به شرح زیر است:
مقدمه کتاب المراقبات؛ در بیان تامل در نعمت های دنیوی و اخروی، و توجه به مغفرت الهی، و اصلاح قلب و تسلیم امر الهی و نوحه گری بر اعضاء و مناجات با حق تعالی.
۱. فصل اول: در بیان مراقبت های ماه محرم الحرام، و یادآوری مصائب امام حسین (ع) و اعمال دهه اول، و تاثیر مراقبت ها و تعظیم شعائر الله.
۲. فصل دوم: در بیان مراقبت های ماه صفر الخیر، و زیارت اربعین، و حضرت رسول (ص)، و امام حسن (ع).
۳. فصل سوم: در بیان مراقبت های ماه ربیع الاول، و ولادت حضرت رسول (ص)، و وفات امام حسن عسکری، و خلافت امام عصر (عج)، و ازدواج حضرت رسول (ص) با خدیجه (س)، و اسامی حضرت رسول (ص)، و زیارت مولود و مراسم عید و آداب آن، و توسل به صاحبان روز عید.
۴. فصل چهارم: در بیان مراقبت های ماه ربیع الثانی، و ولادت حضرت امام حسن عسکری (ع).
۵. فصل پنجم: در بیان مراقبت های ماه جمادی الاولی، و ولادت امام سجاد (ع).
۶. فصل ششم: در بیان مراقبت های ماه جمادی الآخر، و وفات حضرت فاطمه (ع) و فضایل ایشان.
۷. فصل هفتم: در بیان مراقبت های ماه رجب الحرام، و ندای فرشته ای بنام داعی و جواب آن به زبان حال، و مناجات، و معنای ماه حرام، و اعمال شب اول، و تلاش در راستی گفتار در مناجات و دعاها، و شب رغائب و اعمال آن، و فضیلت روزه در ماه رجب، و صدقه بجای روزه. تلاش در اخلاص نیت، و نکات دقیقی در شناخت اخلاص، و تحصیل حقیقت اخلاص با تامل و تفکر، و ترس از آبروریزی ریا هنگام عرض اعمال به حضور حق تعالی، و نماز سلمان، و دعا در تعقیب هر نماز، و رجاء حقیقی، و ولادت حضرت امیرالمومنین (ع)، و امر عالم قبل از بعثت حضرت رسول (ص)، و اهتمام حضرت امیرالمؤمنین (ع) به اعتلای کلمه اسلام، و اهم شرایط دعا، و اعمال عید مبعث، و نعمت بعثت و اختلاف مردم در قبول آن.
۸. فصل هشتم: در بیان مراقبت های ماه شعبان المعظم، و مناجات شعبانیه، و فضیلت روزه آن، و ولادت امام حسین (ع)، و نیمه شعبان، و ولادت حضرت حجت (عج)، و فضیلت شب نیمه شعبان، و تذکر به ضعف ایمان، و توسل به امام زمان (عج)، و فضیلت دعای کمیل، و محاسبت نفس، و طلب رحمت از صاحب آن روز، و اعمال آخر شعبان.
۹. فصل نهم: در بیان مراقبت های ماه رمضان المبارک، و فضایل و فواید گرسنگی، و مراتب روزه، و اقسام روزه داران، و اختلاف حالات پیامبران (ع)، و اقسام روزه داران از جهت خوردن و نوشیدن ایشان، و خطبه حضرت رسول (ص) در ماه رمضان، و توسعه رحمت الهی در این ماه، و لطافت مضامین دعاهایی که از معصومین (ع) وارد شده. حقیقت قرآن و تدبر در قرائت آن، و تفکر در احوال پیامبران (ع)، و آثار قرآن در قلب هنگام تدبر در آن، و راز مستجاب نشدن دعای برگزیدگان، و حسن ظن به حق تعالی، و شرایط دعا و سایر اسباب اجابت، و شرایط دعا و صلوات بر نبی (ص) و آل او (ع) و سایر اسباب اجابت. ادخال سرور در قلب مؤمن، و بالا بردن دست ها هنگام دعا و انواع آن و سجده کردن برای تقرب جستن به خداوند، و دو امر مجرب در تاثیر حال سالک، و فضیلت انگشتر، و اختیار اوقات و اماکن شریف برای دعا، و تلاش در دعا و تحصیل حال رقت و گریه، و اقسام دعا کنندگان، و طلب شفاعت از صاحب هر روز، و دعاهای مخصوصه و غسل های وارده، و افطار و اقسام آن، و اهتمام برای درک شب قدر. مراقبت در امر امامت و موعظه و تحصیل اخلاص در آنها، و تذکر به وعاظ در کیفیت موعظه، و فضیلت شب قدر، و آمادگی برای این شب مانند آمادگی برای حضور سلطان است، و محافظت قلب از اشتغال به غیر خدا، و مناجات با خدا، و اعمال شب قدر، و دعای شب بیست و هفتم.
در بیان مراقبت از اعمال شب آخر ماه رمضان، و رفتار امام سجاد (ع) با زیر دستانش، و محاسبه اعمال تمام ماه، و خدا حافظی با ماه رمضان، و اظهار ندامت از کوتاهی کردن در اداء حقوق ماه رمضان.
در بیان مراقبت شب عید فطر، و فضیلت آن، و اقسام روزه دارانی که وارد در عید فطر می شوند، و اعمال مخصوص شب عید فطر، و صلوات وارد شده در شب عید فطر، و اخراج فطریه و احکام آن.
۱۰. فصل دهم: در بیان مراقبت های ماه شوال، و اعمال روز عید و خروج برای نماز عید، و آداب مجلس سلاطین دین، و متذکر شدن به حال امام عصر (عج)، و مناجات با ایشان، و اظهار اشتیاق برای زیارت ایشان، و این که تشریع نماز عید برای بخشش پاداش است، و مراقبت روز عید و قرائت دعاهای آن، و بیان ماه شوال و اعمال آن.
۱۱. فصل یازدهم: در بیان مراقبت های ماه ذی قعده الحرام، و روزه آن، و عمل شب نیمه آن، و روز دحو الارض و شرافت آن، و نعمت های الهی در ظاهر و باطن انسان، و شان کعبه حقیقی، و اسرار اعمال و مناسک حج و این که آنها در تخلیه و تحلیه مؤثرند، و تلاش در تحصیل اخلاص. فراهم کردن سفر حج و برگرفتن توشه سفر، و رعایت رفیق و راهنما و امیر حاج، و قصد حج واقعی در مناسک حج ظاهری، و آداب زیارت حضرت رسول (ص)، و تحصیل حضور قلب هنگام زیارت او، و توقف در مقابل ضریح مقدس او، و امیدواری از حضرت او و آنچه که در خطاب به حضرت رسول (ص) می گوید، و امیدواری از عفو و کرم و فضل او و زیارت امامان قبرستان بقیع.
۱۲. فصل دوازدهم: در بیان مراقبت های ماه ذی حجه الحرام، و فضیلت دهه اول آن، و دعاهای پنجگانه که به حضرت عیسی (ع) هدیه شده، و تکیه بر خدا نمودن، و ریشه امید و آرزو، و اعمالی که در دهه اول وارد شده، و اعمال شب و روز عرفه، و زیارت امام حسین (ع)، و معانی تنزیه و تسبیح، و دعا نمودن برای برادران ایمانی در غیاب ایشان و ایثار بر ایشان، و احتراز از دعای دروغین. اعمال شب و روز عید قربان و آداب رفتن به نماز عید، در فضیلت و شرافت روز عید غدیر بر سایر روزها، در معنای ولایت و حقیقت آن و بیان زیارت جامعه، و این که فضایل امام علی (ع) قابل شمارش نیست، و تصریح به ولایت امام علی (ع) در صحیفه های پیامبران، و شرح روز عید غدیر، و خطبه حضرت رسول (ص) در مسجد خیف و در روز عید غدیر، و کمین کردن منافقان در عقبه برای کشتن حضرت رسول (ص)، و صلوات مخصوص در روز غدیر، و روایات امام رضا (ع) در فضیلت روز غدیر، و معنی ولایت مطلقه و حقیقت آن، و اعمال روز غدیر. پناه بردن به صاحبان روز از معصومین در پایان روز، و مباهله نصارای نجران، و آمدن نصارای نجران به مدینه، و خارج شدن حضرت رسول (ص) برای مباهله و ممانعت ایشان از آن، و این که به نص آیه مباهله علی (ع) نفس و جان نبی (ص) است، و احترام و منزلت روز مباهله در اسلام، و اعمال روز مباهله، و مناجات با معصومین (ع)، و نزول سوره هل اتی در شان اهل بیت (ع)، و خاتمه در نصیحت و تذکر.
خاتمه کتاب المراقبات: در بیان بجا آوردن اعمال به قدر امکان، و اجتناب از غرور، و وظایف بنده در صورت قادر نبودن بر انجام اعمال، و اهتمام در تحصیل اخلاص، و توجه به معانی و باطن عبادت، و واجب بودن تکمیل صورت عبادت نیز، و مناجات مؤلف (قده) با خداوند متعال.
ویژگی کتاب المراقبات
از آنجا که اسرار نویسی به یک موضوع می پردازد مانند اسرار الصلاه، اسرار مناسک الحج و اسرار الصوم، با جامعیت کتاب المراقبات قابل مقایسه نمی باشد،؛ زیرا در مناسبت های مختلف، اسرار نماز و روزه و اعمال و مناسک حج با بیانی شیوا در کتاب المراقبات بیان شده است.
۱. در اشاره به اسرار نماز می فرماید: «بالا بردن دست هنگام تکبیر و خود قیام کردن و رکوع و سجود و کشیدن گردن در رکوع و بلند کردن سر از سجده و تشهد و سلام، در اخبار اهل بیت حضرت رسول (ص) برای هر یک از اینها معنی و حقیقتی وارد شده است، که اگر آنها را به قصد این معانی بجا نیاوری، گویا اعمال را اصلا بجا نیاورده ای. همچنین تکبیر و قرائت و تسبیح و حمد و شهادت به توحید و رسالت و سلام نماز، برای هر کدام از اینها حقایقی است، که اگر متکلم به اینها متحقق به آن حقایق نگردد، مکبر و مسبح و حامد و قاری بر او صادق نیاید.»[۵]
۲. در بیان اسرار و مراتب روزه ترجمه عبارات ایشان در کتاب المراقبات چنین است: «روزه سه مرتبه دارد، مرتبه اول: روزه عوام و آن عبارت است از ترک غذا و آب و زنان بنا بر آنچه که از واجبات و محرمات در کتاب های فقهی بیان شده است. مرتبه دوم: روزه خواص و آن عبارت است از ترک اینها با حفظ جوارح و قوای باطنی از مخالفت با خداوند متعال. مرتبه سوم: روزه خواص خواص، و آن ترک هر چیزی است (خواه حلال و خواه حرام ) که از خدا باز دارد. برای دو مرتبه آخر اصناف زیادی است که قابل شمارش نیست… روزه داران نیز مراتبی و اصنافی دارند، برخی از ترس مردم روزه می گیرند، بعضی از روی عادت معمول میان مسلمانان روزه می دارند، پاره ای از ترس خدا و مردم و به قصد پاداش از خدا و مردم روزه دارند، گروهی بیشتر از ترس عقاب روزه باشند، دسته ای از ترس عقاب و به قصد رضای الهی و تقرب به خدای متعالی روزه گیرند، و اندکی فقط به قصد قربت و رضایت حق تعالی روزه دارند… روزه داران از جهت خوردن و آشامیدن نیز اصنافی دارند… و افطار نیز به تفاوت درجات روزه داران متفاوت است… معنای رؤیت شب قدر و لذت آن چیست؟. .. رؤیت شب قدر عبارت است از کشف نزول امر به زمین است همانگونه که برای امام عصر (عج) در این شب کشف می شود….»[۶][۷][۸][۹][۱۰]. سپس به شرح و برهان درک شب قدر می پردازد.
۳. در بیان اسرار مناسک حج چنین می نویسد: «و هرگاه حاجی معنای حج و اشتقاق آن را فهمید و اسباب ظاهری و باطنی آن را شناخت، پس باید هنگام انجام دادن اعمال عبادی ظاهری، آنچه را که مناسب احوال حج حقیقی و واقعی است، قصد کند و مراقب صحت افعال حج ظاهری باشد. مثلا هرگاه قصد ترک و هجرت خانواده و فرزندان و وطن را نمود، باید به سبب این قصد ترک خواسته ها و گناهان را بنماید. بلکه ترک هر چه که او را از حق تعالی باز می دارد، بنماید…»[۱۱]
مؤلف بزرگوار کتاب المراقبات، سعی نموده است کتاب از آغاز تا انجام از یک نظم همآهنگ برخوردار باشد و آن عبارت از بیان شرایط صحت و بطلان اعمال عبادی و آداب قبول و عدم قبول آن است. آنان که جمود به ظاهر کردند به باطن دعوت می کند و آداب و اسرار نهانی عبادات را با استمداد از قرآن و سنت برای آنان طوری مستند بیان می کند، که قدرت انکار نداشته باشند، در این زمینه می نگارد:
«اهل ادیان غالبا در نماز به صورت نماز اکتفا می کنند و در تکمیل آن تلاش می نمایند و از فقدان روح و معنی آن هیچ ابایی ندارند، در حالی که نماز و اجزاء و شرایط آن دارای صورت و روح می باشد، و حال آنکه نمازگزاران را می بینی بهادگیری صورت نماز مشغولند… در تطهیر آب و اعضاء و رساندن آب به اعضای وضو آنقدر مبالغه و احتیاط می کنند، که هیچ دلیل شرعی بر آن ندارند بلکه در آن نهی شرعی وارد شده است و در ادای حروف از مخارج در قرائت و اذکار نماز آنقدر دقت می کنند که موجب فساد قرائت و ذکر می شود. اما تطهیر قوای باطنی از گناهان و پاک کردن دل از رذایل اخلاقی و نفاق و دوستی دنیا و اشتغال به غیر خدا، گویا اصلا امر دینی در این زمینه وارد نشده است حتی برخی از بزرگان از اهل علم مراد واقعی از افعال عبادات مثل نماز را نیافته اند با این که اسرار اعمال در اخبار معصومین وارد شده است….»[۱۲][۱۳]
پی نوشت ها
۱. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۱۹.
۲. آقا بزرگ تهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۲۲، ص۱۵۲.
۳. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۱۹.
۴. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۲۰۹.
۵. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۴۳۶.
۶. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۲۲۶.
۷. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۱۶۰.
۸. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۱۶۱.
۹. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۱۶۵.
۱۰. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۲۲۲.
۱۱. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۳۲۲.
۱۲. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۴۳۵.
۱۳. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، المراقبات، ص۴۳۶.
