معرفی چند کتاب ارزشمند در حوزه کتابشناسی زنان

در این نوشتار با موضوع و محوریت کتابشناسی زنان، به معرفی چند کتاب ارزشمند پیرامون زن و جایگاه او اشاره می شود:

کتاب زن در آئینه جلال و جمال

عنوان: زن در آئینه جلال و جمال
مولف: عبدالله جوادی آملی
مترجم/ محقق :****
ناشر: انتشارات مرکز نشر اسراء
سال نشر: ۱۳۸۸
نوبت نشر: اول
محل نشر: قم
۴۴۰ ۱ صفحه

این کتاب از یک پیشگفتار و چهار فصل فراهم آمده است: زن در قرآن، زن در عرفان، زن در برهان، حلّ شبهات و روایات معارض. کتاب یاد شده، مجموعه دروس و مباحثی است که مؤلّف در سال تحصیلی ۶۸-۱۳۶۹ هجری شمسی در جامعه الزّهراء (س) قم ارائه کرده است.

بخش مهمّ مطالب پیشگفتار کتاب، ثمره همایشی است که از سوی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران درباره اعتلای زن و سیرت و سنّت اسلامی او برگذار شده است. بخش دیگر آن، پاسخ به چند پرسش علمی مسئول مرکز مطالعات مسائل زنان است. کتاب، چنانکه از مقدّمه مؤلّف (گزارش و ستایش) دانسته می شود، به سال ۱۳۶۹ ش سامان یافته است. نویسنده، در پیشگفتار در سبب نامگذاری کتاب خود به «زن در آیینه جلال و جمال» آورده است:

«اکنون که جلالت زن و عظمت آفرینش وی روشن شد و جمال مهرآمیز وی در پرتو جلالِ فرزانگی او آشکار شد، رسالت وی، که همانا ارائه جلال الهی در کسوت جمال دلپذیر رأفت و عاطفه است، معلوم خواهد شد… از این لحاظ کتاب حاضر به زن در آیینه جلال و جمال نامیده شده است.»

آیت الله جوادی آملی در فصل «زن در قرآن» چنین نگاشته است: «قرآن کریم، وقتی مسأله زن و مرد را مطرح می کند، می گوید: این دو را از چهره ذکورت و انوثت نشناسید، بلکه از چهره انسانیت بشناسید و حقیقت انسان را روح او تشکیل می دهد، نه بدن او؛ انسانیت انسان را جان او تأمین می کند، نه جسم او و نه مجموع جسم و جان. (آیاتی) که می گوید، چه چیزی ارزش است و چه چیزی ضدّ ارزش… هیچ کدام از این اوصاف را نه مذکر می داند و نه مؤنّث. و (آیاتی) که عهده دار بیان موصوف این ارزش هاست، می گوید موصوف این اوصاف هرگز بدن نیست.»

نویسنده، در فصل چهارم کتاب خود به شبهاتی درباره ارث، قضاوت، مرجعیت، دیه، شهادت، وکالت، وصایت، ولایت بر محجورین و رقبات وقف، نقصان ایمان و عقل، قیمومیت یا قیمومت مردان بر زنان، فراگیری علوم، وجوب قضای نماز والدین، طریق انتساب سیادت، سماع و اسماع صدا، حجاب زنان پاسخ گفته است. (1)

کتاب زن و فرهنگ دینی، نگرشی نو به مسائل زنان

عنوان: زن و فرهنگ دینی، نگرشی نو به مسائل زنان
مولف: مهدی مهریزی
مترجم/ محقق:****
ناشر: انتشارات هستی نما
سال نشر: ۱۳۸۲
نوبت نشر: اول
محل نشر: تهران

کتاب از سه بخش تشکیل شده است: مقالات، معرّفی و کتاب گفتگوها.

بخش مقالات شامل شش مقاله: زن در فرهنگ اسلامی، پیامبری زنان، تأمّلی در احادیث نقصان عقل زنان، زن و سیاست، زن و استقلال و آیا امام حسن مجتبی (ع) «مطلاق» بود؟

بخش معرّفی کتابِ آن به معرّفی سه کتاب اختصاص یافته است:

۱- الجهود العلمیه للمرأه خلال القرنین الخامس و السّادس الهجریین، دکتر ناجیه عبدالله ابراهیم (استاد تاریخ اسلام در دانشگاه آل البیت عمّان)، اردن، ۱۹۹۶ م

۲- قراءه جدیده لفقه المرأه الحقوقی (تحریر دو میزگرد علمی و پرسش پاسخ درباره مسائل زنان که با حضور سید محمّد حسین فضل الله و گروهی از زنان برگذار شده است. میزگرد نخست با عنوان «برداشتی جدید از حقوق فقهی زن» که در تاریخ ۱۹۹۵/۱۱/۱۳، به مناسبت روز زن و ولادت بانوی بزرگ اسلام حضرت فاطمه (س) برپا و در پایان آن پرسش و پاسخِ حضوری انجام شد. و دومین میزگرد با عنوان «آزادی زن» در جمع زنان روزنامه‌نگار به تاریخ ۱۹۹۴/۱۲/۲۱ برگزار گردید.

۳- عقود الجمان فی جواز تعلیم الکتابه للنّسوان، محمّد شمس الحقّ العظیم آبادی، مؤسّسه المجمع العلمی، پاکستان، ۱۴۰۸ ه – ۱۹۹۸ م

بخش سوّم این کتاب شامل دو گفتگوست:

۱- زن در آثار استاد مطهّری (میزگردی که در فرهنگ سرای اندیشه برگذار شد و روزنامه همشهری در تاریخ های: ۱۳ ۱۱ ۱۰ اردیبهشت سال ۱۳۷۶ آن را منتشر ساخته است).

۲- منزلت زن در فقه اسلامی (حاصل گفتگویی که روزنامه اطّلاعات با نویسنده انجام داده و در شش هفته در صفحه معارف آن از تاریخ ۱۳۷۶/۲/۳ به چاپ رسیده است).

و امّا در بخش مقالات، در مقاله زن در فرهنگ اسلامی، نویسنده گزارش گونه ای از «زن در فرهنگ اسلامی» بر پایه قرآن و سنّت (گفتار و رفتار معصومان، علیهم السلام) در سه بخش ارائه داده است.

در بخش نخست پانزده گزاره را که نشان دهنده رأی کلّی قرآن درباره زن است، آورده است:

۱- در داستان آفرینش، زن و مرد یکسان دانسته شده اند.

۲- قرآن کریم درباره استعدادهای درونی و امکانات بیرونی زن و مرد، نگرشی واحد دارد.

۳- هدف آفرینش آدمیان را که عبودیت، امتحان، حیات طیبه و شناخت قدرت الهی است، به صورت عام مطرح کرده است.

۴- در ارزش های انسانی، چون ایمان و عمل صالح، علم و دانش، سبقت در ایمان، تقوا و پارسایی، هجرت و جهاد، زن و مرد را برابر می بیند.

۵- راه سعادت همگان را «صراط مستقیم» معرّفی و همه را به آن دعوت کرده است.

۶- شیطان را دشمن همه انسانها دانسته و تأثیرگذاری او را بر زن و مرد یکسان شمرده است.

۷- زنان و مردان را مکمّل یکدیگر می داند.

۸- مریم دختر عمران و آسیه همسر فرعون را نمونه برای همه مؤمنان، خواه زن و خواه مرد و همسران نوح و لوط را نمونه برای همه کافران معرّفی می کند.

۹- کار نیک و شایسته زنان و مردان را یکسان ارج می نهد و شایسته پاداش می داند.

۱۰- در برخی از امور اجرایی که اختیار آن را به مردان سپرده است، «معاشرت به معروف» را چونان یک اصل قانونی و نه فقط یک توصیه اخلاقی واجب می داند.

۱۱- حضور اجتماعی و حقّ نظارت بر اعمال و رفتار آحاد و جامعه اسلامی (امر به معروف و نهی از منکر) را یکسان به زنان و مردان سپرده است.

۱۲- مشارکت زنان در مسائل سیاسی را در رده بالای حاکمیت (در قالب بیعت) تأیید و امضا کرده است.

۱۳- مردان و زنان را یکسان به حیا و عفّت توصیه کرده است.

۱۴- زنده به گور کردن دختران و شوم دانستن آنان را سخت مذمّت کرده است.

۱۵- یکسان به تعظیم و تکریم پدر و مادر سفارش نموده است.

نویسنده در بخش دوّم به نقل شماری از احادیث رسول خدا (ص) پرداخته که مفاد آن همتایی زنان و مردان، جای گرفتن بهشت در زیر پای مادران، تکریم زنان، سفارش جبرئیل نسبت به زنان، برگزیدن و ترجیح زنان است.

و در بخش سیره معصومان (ع)، برخی از شیوه های رفتار رسول اکرم (ص) با زنان را یادآور شده است: کتک نزدن زنان، مشورت با زنان، به سفر بردن همسران، تکریم زنان و پاسخ گفتن به پرسش های زنان.(2)

کتاب ماده شانزدهم کنوانسیون زنان از نگاه فقه شیعه

عنوان: مادّه شانزدهم کنوانسیون زنان از نگاه فقه شیعه
مولف: مریم محمدی
مترجم/ محقق: ****
ناشر: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان رضوی
سال نشر: ۱۳۸۶
نوبت نشر: اول
۲۳۱ صفحه

این کتاب به «کنوانسیون محو کلّیه اشکال تبعیض علیه زنان» پرداخته است که مشتمل بر یک مقدّمه و سی مادّه (۱۶ مادّه اصلی و ۱۴ مادّه نظارتی مربوط به نحوه اجرایی کردن کنوانسیون و ضمانت های اجرایی آن) است. کنوانسیون یاد شده در هجدهم دسامبر سال ۱۹۷۹ میلادی (برابر با بیست و هفتم آذر سال ۱۳۵۸ شمسی) طی قطعنامه ۳۴/۱۸۰ مجمع عمومی سازمان ملل متّحد تصویب شده است.

این قطعنامه از تاریخ سوم سپتامبر سال ۱۹۸۱ میلادی (برابر با دوازدهم شهریور سال ۱۳۶۰ شمسی) کشورهای عضو را موظّف کرده است که یک سال پس از الحاق و سپس هر چهار سال یک بار و نیز هر زمان که کمیته رفع تبعیض علیه زنان (کمیته ناظر بر اجرای قطعنامه) درخواست کند، گزارش های خود را درباره موارد ذیل ارائه کنند:

۱- اقدام های قانونی برای تغییر و فسق قوانین اساسی، مدنی، جزایی و… منطبق با کمیسیون.

۲- تغییر رویه های قضایی، حکومتی و ایجاد تحوّل در زمینه های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و تعیین میزان این تغییرها.

۳- اقدام های عملی جزایی درباره اجرای هر یک از موادّ کنوانسیون.

مجموعه گزارش های ارائه شده در کمیته رفع تبعیض علیه زنان بررسی می شود و نماینده دولتِ عضو، ناگزیر از پاسخگویی به پرسش های این کمیته خواهد بود.

مفاد مادّه شانزدهم که حقوق خانواده نام دارد، حقوق یکسان زن و مرد را در: انعقاد ازدواج، انتخاب آزادانه همسر، مسئولیت در دوران ازدواج و هنگام جدایی، مسئولیت ها به عنوان والدین، تصمیم گیری آزادانه درباره تعداد فرزندان و فاصله سنّی آنها از یکدیگر و…، مسئولیت ها درباره قیمومیت، حضانت، سرپرستی و فرزندخواندگی کودکان، به عنوان زن و شوهر مانند حقّ انتخابِ نام خانوادگی، تخصّص یا شغل، مالکیت، اکتساب، اداره و سرپرستی و انتقال اموال تشریح کرده است.

تعارض محتوای مادّه شانزدهم کنوانسیون، با فقه اسلامی، در بیشتر موارد، موجب شده است تا نویسنده به بررسی فقهی – حقوقی آن بپردازد.

کتاب از پیشگفتار و شش فصل فراهم آمده است: حقوق متقابل زوجین در نکاح، محدودیت متقابل زوجین در انتخاب همسر، حقوق متقابل زوجین در دوران زندگی مشترک، حقوق و تکالیف زوجین در انحلال نکاح و بعد از انحلال آن، حقوق متقابل زوجین در برابر فرزندان، بررسی حقوق شخصی و مالی زن.(3)

کتاب زن و آزادی

عنوان: زن و آزادی
مولف: سید رضا صدر
مترجم/ محقق:****
ناشر: انتشارات بوستان کتاب
سال نشر: ۱۳۸۶
نوبت نشر: اول
محل نشر:قم
۱۳۸۶ صفحه

این کتاب را نویسنده، چنانکه از مقدّمه آن دانسته می شود، سال ۱۳۴۳ نگاشته است. وی با طرح سه پرسش، موضوع کتاب خود را تبیین کرده است:

۱- آیا آزادی زن؛ یعنی ارتباط زن و مرد و «همانطور که زنان در ارتباط با یکدیگر آزادند و در هر حالی و در هر لباسی می توانند همدیگر را ببینند، از نظر ارتباط با مردان همچنین باشند و در هر حالی و در هر لباسی بتوانند در برابر دیدگان جنس مخالف ظاهر شوند.»، از نظر اجتماعی خوب است یا نه؟

۲- آیا این آزادی برای جامعه بشری سودمند است یا نه؟

۳- و آیا خود زنان از این آزادی سود می برند یا زیان می بینند؟

نویسنده در کتاب یاد شده، به موضوع آزادی زنان از منظر مباحثِ اجتماعی و گاه روانشناسی پرداخته است و آن را از نظر دینی مورد بحث قرار نداده است.

«نویسنده امیدوار است که بتواند بی طرفی را در بحث استدلال کاملا رعایت کرده و نظرش تنها منطق باشد و بس و احساسات و تعصّب و اوضاع و احوال در فکر او و در منطق او دخالتی نکرده باشد… نیز چنین انتظاری را از خواننده دارد که او هم در موقع قضاوت درباره صحّت و سقم مطالبش بی طرفی را حفظ کند و احساسات و عوامل محیط را در قبول یا ردّ آنها دخالت ندهد.»

صدر، بر پایه واقعیت های خارجی، پاره ای از عوارض آزادی زن را در بخش های مختلف کتاب آورده است:

قتل، خودکشی، آسیب های بدنی (ضایعه)، غرق، سقط جنین، مزاحمت فردی، مزاحمت گروهی، هتک حرمت، تجاوز به عنف، آدم ربایی، روابط نامشروع، کودکان نامشروع، افزایش روسپی گری، آسیب عفّت عمومی، گسستن پیوند نامزدی، کاهش ازدواج، سردی روابط زن و شوهر، افزایش طلاق، ایجاد دشمنی میان دوستان، فراوانی بیماری های روانی، شیوع بیماری های مقاربتی، افتضاح و رسوایی.

وی، در بخشی از کتاب با نام «بحث و منطق» از سوی طرفداران آزادی زن آزادی به سبک غربی چنین نقل می کند: «مرد اگر از آزادی ارتباط با زن محروم و ممنوع شود، بیش تر تحریک می شود و مفاسد آن از حالت آزادی بیشتر است.»؛ «آزادی ارتباط زنان و مردان، چشم و دل مرد را سیر می کند…»

نویسنده، کلّیت و عینیت ادّعای یاد شده را نمی پذیرد و بر آن است که اگر جلوگیری از زشت کاری ها، موجب تحریک بیشتر و فراوانی آن گردد، نباید مثلا از قتل و دزدی ممانعت نمود؛ زیرا بر پایه ادّعای یاد شده، جلوگیری قاتل از ارتکاب قتل و سارق از دست یازیدن به سرقت، باید موجب افزایش آدمکشی و دزدی گردد.

«بلکه در بیماری های روانی روش درمان بر خلاف این است. هر چه به خواسته های دل و تقاضاهای بیماری های روانی کمتر ترتیب اثر داده شود، بیماری زودتر رو به سلامتی می گذارد.»

«لکن در محیط آزادی ارتباط زنان و مردان، مرد دلزده می شود، سیر می شود، ولی نه از جنس زن؛ بلکه از زنی که زمانی با او گذرانیده است و این دلزدگی و سیری تا وقتی است که زیبارویان دیگر در برابر دیدگان آزمند او ظاهر شوند و او بتواند آزادانه با آنها در ارتباط باشد.»

صدر، بحث منطقی درباره مسأله را چنین می نگارد: «حلّ منطقی این است که خواسته های بشر گوناگون است؛ بعضی از خواسته های او چنین است که فراهم بودن آنها در حدّ فراوان، موجب دلزدگی می شود و سیری می آورد… ؛ مثلا زندگی در شهر…

ولی بعضی از خواسته ها، هر چه راه وصول آنها بیشتر فراهم گردد، تمایل افزایش خواهد یافت. ثروت هر چه زیاد شود، سیری نمی آورد؛ بلکه گرسنگی بیشتر می شود… قدرت نیز هر چه زیاد شود، قدرت مند حریص تر می گردد… غریزه جنسی هم… هر چه به او بدهند، سیر نمی شود و تقاضایش ایستا نیست.»

کتاب اسلام، زن و جستاری تازه

عنوان: اسلام، زن و جستاری تازه
مولف: سید محمّد حسین فضل الله
مترجم/ محقق: مجید مرادی
ناشر: انتشارات بوستان کتاب
سال نشر: ۱۳۸۴
نوبت نشر: دوم
محل نشر:قم
۲۷۴ صفحه

این کتاب برگردان فارسی «تأمّلات إسلامیه حول المرأه» است که چاپ ششم آن از سوی دارالملاک لطّباعه و النّشر و التّوزیع در ۱۹۹۷ م در ۱۶۸ صفحه منتشر شده است.

فصول شانزده گانه کتاب عبارتست از: شخصیت و نقش زن در عرصه زندگی، زن مؤمن، نمونه انسانی توانا، زن و بازسازی شخصیت زن و شعار آزادی، زن و مشکل عقب ماندگی، عنصر زنانگی و زیبایی، مرزهای رابطه و ازدواج، پیوندی مقدّس، اصول انتخاب، همسانی و نامزدی، ازدواج یا پیوند مودّت، حقوق و وظایف زن و شوهر، مشکلات زناشویی، ویژگی های زندگی زناشویی، مشورت با زن و حلّ اختلافات، ابعاد پیوند زناشویی، ازداوج موقّت، ازدواج رسمی (ثبتی)، طلاق، چند همسری.

نویسنده، در آغاز و پیش از ورود به بحث، خود را ناگزیر از طرح پرسشی می بیند تا شیوه بحث در برخی از مسائل زنان را تبیین کند:

«آیا راه کشف شخصیت، عقل، ایمان و دیگر عناصر شخصیتی زن از طریق نصوص دینی است، یا بررسی شخصیت ذاتی زن از راه حضور وی در عرصه واقعیت… ما معتقدیم شیوه مطالعه ای که مبتنی بر تمرکز بر واقعیت انسانی زن، و همچنین مرد است، بهترین راه دستیابی به نتایجی متوازن است. ابتدا باید وضعیت واقعی زن را درک کرد و سپس وارد فهم نص شد. بر این اساس، ما ابتدا با ماهیت شرایطی که نصوص در آن سربرآورده اند و نگره برخاسته از درون آن شرایط آشنا می شویم، تا شاید قراءنی را کشف کنیم، که نص را از معنای ظاهری اش به تفسیر دیگر معطوف می کند که با واقعیت خارجی تفاوت ندارد و یا به سبب مخالفت حدیث با اصول ثابت عقیدتی، که آن را مخالف ضرورت دینی و برگرفته از کتاب و سنّت نشان می دهد، نادرستی و عدم وثاقت و سلامت حدیث را کشف کنیم.»

پس بر پایه باور مؤلّف برای دستیابی به نتایج متوازن در بررسی مسائل، باید وضعیت عینی و واقعی زنان ملاحظه گردد، تا در صورت ناسازگاری نصوص دینی با آن، یا با اصول قطعی اعتقادی، نصوص دینی یاد شده را به تأویل بریم تا ناسازگاری موجود را از میان برداریم.

البتّه مؤلّف، خود را از تأویل ظاهر صریح متون دینی (قرآن و سنّت) و تلاش در برقراری سازش میان تجربه انسانی و مضمون صریح آیات و روایات برکنار می داند و آن را ناشی از «تمایل به همراهی با ایده عصری سازی اسلام و موافق نشان دادن اسلام با تحوّلات (علمی) پدید آمده بر مبنای سلطه و رواج اندیشه ای مشخّص با قدرتی معین و به دور از اصالت واقعی حقایق زندگی» تلقّی می کند.

وی با این مبنی، که اسلام با انکار نکردن حقایق، بلکه تأکید بر آن و قانونگذاری هماهنگ با حقایق، می گوید: «این (امر) ما را وا می دارد که در آیات و روایاتی که در ظاهر خلاف این مطلب هستند، بررسی کنیم، تا بعضی از عناصر پنهان را که به گونه دیگر قابل فهم است، کشف کنیم؛ آن گاه این عنصر پنهان، همانند قرینه ای داخلی بر این که معنای خلاف ظاهر مقصود بوده است، به کار گرفته شود. این باریک اندیشی و عمیق نگری همان چیزی است که ما در کشف دیدگاه حقیقی اسلام درباره زن… بدان پرداخته ایم».

مؤلّف در بررسی آیات ۲۲۸ سوره بقره و ۱۲۹ و ۳۴ سوره نساء/۱۸ و سوره زخرف، سخن امیرالمؤمنین (ع) در نهج البلاغه درباره نقصان عقل و ایمان زنان (۱۸۲)، سخن امام علی (ع) درباره پیروی نکردن از زنان در کار معروف، حدیث منسوب به پیامبر گرامی اسلام (ص) درباره مخالفت با زنان در مشورت، حدیث منسوب به حضرت زهرا (س) از شیوه یاد شده بهره می جوید.

وی درباره حدیثی که به حضرت زهرا (س) نسبت داده شده است: «خوبی و خیر زنان در آن است مردان را نبینند و مردان نیز آنان را نبینند»، می نویسد: «ما از این حدیث فقط همین معنای ظاهری را برداشت نمی کنیم که فقط ندیدن منظور باشد؛ بلکه آن را کنایه از عدم اختلاط می دانیم، با در نظر گرفتن این که اختلاط زن و مرد ممکن است به نتایج منفی ای بینجامد.»

کتابشناسی توصیفی زن و خانواده

عنوان: کتابشناسی توصیفی زن و خانواده
مولف: سلمان حبیبی
مترجم/ محقق:****
ناشر: انتشارات مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما
سال نشر: ۱۳۸۷
نوبت نشر: اول
محل نشر: تهران

محدوده پژوهش این کتابشناسی، در قلمرو زبان فارسی و تنها درباره کتاب هایی است که در ایران منتشر شده و در دسترسند. از این‌ رو، تمام کتاب هایی را که در این مجموعه کتاب شناسی معرفی شده اند، در کتابخانه های مهم و معتبر کشور می توان یافت. این مجموعه، شش فصل دارد: در فصل نخست، به آثاری درباره خانواده از دیدگاه اسلام پرداخته شده است. در فصل دوم، حقوق خانواده و در فصل سوم، روابط خانواده بیان شده است. فصل چهارم به جامعه شناسی خانواده، فصل پنجم به آسیب شناسی خانواده و آخرین فصل به خانواده و ازدواج اختصاص دارد.

در این کتاب، تنها ۷۶ اثر معرفی شده‌ است و بنابراین، این کتابشناسی همه منابع مکتوب درباره خانواده را در بر نمی گیرد. بی تردید، منابع یاد شده نیز از میان ده ها کتاب، به‌ عنوان نمونه انتخاب شده اند و به طور طبیعی، کتاب های ارزشمند و مهم دیگری نیز وجود دارد، ولی از آنجا که هدف از گردآوری این مجموعه، معرفی تمامی منابع موجود نبوده است، جای خرده گیری نخواهد بود. همچنین، توصیف افزون تر برخی کتاب ها به معنای اهمیت بیشتر آنها نیست.

در پایان کتاب، برای دسترسی آسان به پدیدآورندگان آثار، نمایه اشخاص و به منظور شناسایی آسان موضوع ها، نمایه جامع موضوعی فراهم آمده است. بدین ترتیب، پژوهشگران گرامی در سریعترین زمان ممکن می توانند از جزیی ترین موضوع در زمینه خانواده آگاه شوند.

منبع: مجله حوزه؛ فروردین ماه ۱۳۹۱؛ شماره ۱۶۳؛ کتابشناسی زنان