کتاب کمال الدین و تمام النعمه نوشته ابی جعفر محمدبن علی بن الحسین بن بابویه قمی، معروف به شیخ صدوق، از قدیمى ترین و معتبرترین منابع روایى شیعه درباره امام زمان (ع) مى باشد.
علمای اسلام، افزون بر انجام وظیفه خطیر بیانِ احکام شرعی، به مسائل مهم معارف اسلامی و اعتقادی و شبهاتی که از سوی فرقه ها و نحله های گوناگون افکنده می شده، توجه ویژه ای داشته اند. ولادت حضرت مهدی (عج)، حیات، غیبت، حکمت غیبت و… همواره از سوی بزرگان اسلام، چه شیعه و چه سنّی، مورد بحث و بررسی بوده است. در این باره، آثار فراوانی پدید آمده و بسیاری از دانشمندان و اندیشمندان اسلامی در این باب قلم زده و دیدگاه ها و استدلال های مهم و ارزشمندی را مطرح کرده اند. یکی از آثار ارزشمند و ماندگار در این حوزه، کتاب کمال الدین و تمام النعمة است که در ادامه به معرفی آن و مؤلف گرانقدرش اشاره می گردد.
شناسنامه کتاب
کتاب کمال الدین و تمام النعمه نوشته ابی جعفر محمدبن علی بن الحسین بن بابویه قمی، معروف به شیخ صدوق.
مصحح: علی اکبر غفاری.
ناشر: مؤسسه نشر اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم.
شماره صفحه ها: ۶۸۶
مولف کتاب کمال الدین و تمام النعمه
مرحوم ابن بابویه، در شهر قم چشم به جهان گشود. در نزد فقهای بزرگ و محدثان نامداری چون: علی بن بابویه (پدر خود) محمد بن حسن بن ولید، احمد بن علی بن ابراهیم هاشم قمی، احمد بن محمد بن یحیی عطار اشعری قمی، حسن بن ادریس قمی، حمزه بن محمد علوی و… دانش فقه و حدیث را فرا گرفت۱.
روح جست و جو گرش آرام نگرفت و برای بهره گیری از محضر عالمان دیگر اسلامی، به سیر و سیاحت پرداخت. در سال ۳۴۷ هـ. ق به ری رفت و در آن جا به محضر ابوالحسن محمدبن احمد بن علی اسدی، راه یافت و از وی حدیث شنید. در سال ۳۵۲ هـ. ق. به نیشابور رفت و از علمای آن جا، استفاده برد. آن گاه به مشهد، کوفه، بغداد، همدان، بلخ، سرخس، ایلاق و مکه مکرمه رفت و از متخصصان فن حدیث، حدیث آموخت۲.
شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی، در مقدمه معانی الاخبار، تا دویست و پنجاه و دو تن، از بزرگان را که مرحوم شیخ صدوق، از آنان استفاده کرده، یاد می کند.
شیخ صدوق، با کوشش فراوان، در راه کسب و دانش، به مقام های عالی علمی دست یافت و در رشته حدیث، به جایی رسید که (رئیس المحدثین) نام گرفت. ۳
شیخ طوسی درباره شخصیت والای ایشان می نویسد:
(ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، دانشمند جلیل القدر، بزرگوار، حافظ احادیث صاحب نظر در رجال و ناقد اخبار بوده است. در میان دانشمندان قم، در حفظ و کثرت علم، کسی مانند وی، دیده نشده است. وی، نزدیک به سیصد کتاب، داشته است. )۴
از جمله آثار وی، کتاب کمال الدین و تمام النعمه است که گویا، پس از بازگشت از سفر مشهد، در سال ۲۵۲ هـ. ق. نگاشته است و انگیزه خود را از نگاشتن آن، چنین اعلام می دارد:
«آنچه مرا واداشت که به نگارش این کتاب بپردازم چنین بود: از زیارت حضرت امام رضا (صلوات اللّه علیه) به نیشابور برگشتم. دیدم. شیعیان آن جا درباره قائم (عج) مسأله دار شده اند. سعی کردم، آنان را با بیان روایاتی که از پیامبر (ص) و ائمه (ع) رسیده به راه درست، رهنمون گردم. در این روزگار، بزرگی از مشایخ فضل و دانش و تقوا، از اهالی قم، به نام: نجم الدین ابو سعید محمدبن احمد بن علی بن صلت قمی (ادام اللّه توفیقه)، در بازگشت از سفر بخارا، بر ما وارد شد. روزی درباره آراء و باورهای برخی از فلاسفه و علمای منطق بخارا گفت: از آنان درباره حضرت قائم (عج) سخنانی شنیدم که مرا در مورد غیبت طولانی حضرت، دچار حیرت و تردید کرده است. من مطالبی در اثبات وجود حضرت مهدی (عج) برای زدودن تردید از او بیان کردم و روایاتی درباره غیبت، بر او خواندم، حیرت او بر طرف شد و دلش آرام گرفت. از من خواست، کتابی درباره غیبت حضرت مهدی (عج) بنویسم، پذیرفتم و به او وعده دادم که ان شاء اللّه وقتی به وطن خود (ری) برگشتم، آن را عملی خواهم ساخت؛ تا این که شبی در خواب دیدم:
خانه کعبه را طواف می کنم و به حجرالاسود رسیدم و آن را استلام کردم ناگاه دیدم، مولی صاحب الزمان (عج)، پهلوی درِ کعبه ایستاده است. سلام کردم. حضرت جواب سلامم را دادند. فرمود: چرا کتابی راجع به (غیبت) نمی نویسی، تا ناراحتی ات برطرف شود؟ عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! من کتاب ها را درباره غیبت شما نوشته ام. حضرت فرمود: نه! آن موضوعات را نمی گویم، کتابی راجع به غیبت من بنویس و غیبت های پیامبران را در آن نقل کن. سپس از نظرم غایب شد.
من با اضطراب از خواب بیدار شدم و تا طلوع فجر، به گریه و زاری پرداختم. وقتی صبح شد، به منظور انجام امر ولی اللّه و حجت خدا، آغاز به نوشتن این کتاب کردم.»۵
ساختار و محتوای کتاب کمال الدین و تمام النعمه
کتاب کمال الدین و تمام النعمه، پس از خطبه و مقدمه طولانی، که بخش عظیمی از کتاب را در بر گرفته، آغاز می شود. در مقدمه، مباحث کلامی سودمندی به رشته تحریر در آمده که مصحح محترم بحث های مطرح شده را تفکیک کرده و با عناوین زیر، آورده است:
الخلیفه، قبل الخلیفه.
وجوب طاعه الخلیفه.
لیس لاحد ان یختار الخلیفه الاّ اللّه عزوجل.
وجوب وحده الخلیفه فی کل عصر.
لزوم وجود الخلیفه.
وجوب عصمه الامام.
السر فی امره تعالی الملائکه بالسجود لآدم (علیه السلام).
وجوب معرفه المهدی (عجل الله فرجه).
اثبات الغیبه و الحکمه فیها.
آن گاه به پاسخ از شبهات می پردازد و دیدگاه های گروه های گوناگون، چون: کیسانیه، ناووسیّه، واقفیه و زیدیه را در باب غیبت امام عصر (ع) به بوته نقد و بررسی می نهد و خرده گیری های ابن بشّار و پاسخ ابن قُبه رازی و… را می آورد. بر وجود امام غایب و این که از عترت است و ظهور می کند و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد، دلایل محکم، متین و منطقی اقامه می کند.
پس از این، گزارشی دارد خواندنی از مناظره ای که بین او و یکی از ملحدان، در حضور رکن الدوله امیر سعید، انجام گرفته است.
در نقض و ابرام مسائل کلامی که از سوی مخالفان مطرح شده، کلام را به اوج می رساند و مباحث جالبی را عرضه می دارد. ۶ کتاب، در ۵۷ باب تنظیم شده که مطالب مهم آن، بدین شرح است:
۱. انبیا و حجت های الهی که مدتی از دیدگان پنهان بوده اند: ادریس، نوح، صالح، ابراهیم، یوسف، موسی، عیسی و… (علیهم السلام)
۲. کسانی که دارای عمر طولانی بوده اند.
۳. نیاز بشر به امام و پیشوا.
۴. سخنان پیشوایان دین درباره غیبت.
۵. کسانی که به محضر حضرت مشرف شده اند.
۶. اخبار و روایاتی که بیانگر نشانه های ظهورند.
۷. توقیعات صادر شده از ناحیه مقدسه.
و…
گرچه در کتاب کمال الدین و تمام النعمه، از همه گونه احادیث: صحیح، ضعیف، حسن و مردود استفاده شده، ولی مرحوم شیخ صدوق در اثبات غیبت و ظهور و دیگر مطالب حسّاس، سعی می کند بر احایث صحیح اعتماد کند. کتاب کمال الدین و تمام النعمه، یک دائره المعارف روایی است با دسته بندی بسیار جالب در باب موضوعات مربوط به امام عصر (ع).
اهمیت ویژه این کتاب، در نقل اقوال عالم بزرگ شیعى دوره غیبت صغرى؛ یعنى ابو جعفر، محمد بن عبد الرحمن بن قبه رازى ( متوفاى قبل از ۳۱۹ ق) است. دانسته هاى ما درباره این عالم شیعى، محدود به نکاتى است که ابن ندیم و نجاشى آورده اند و دیگر عالمان رجالى، نکته چندانى به نکات ایشان نیفزوده اند. به گفته نجاشى، ابن قبه، نخست از معتزلیان بوده و سپس به تشیع گرویده است.
از دیگر ویژگى هاى این کتاب، نقل برخى ازتوقیعات صادر شده از ناحیه مقدسه است. شیخ صدوق برخى از مطالب این بخش را از متون کهن تر و گاه به نحو شفاهى از برخى مرتبطان با نواب اربعه نقل کرده است.
وضعیت کتاب کمال الدین و تمام النعمه
این اثر نفیس (کتاب کمال الدین و تمام النعمه)، در دو نوبت به گونه سنگی در ایران و یک نوبت به گونه حروفی در نجف و یک مرتبه با ترجمه چاپ شده است ولی، این چاپ ها، افتادگی، تحریف و اشتباه فراوان دارد. از این روی، آقای علی اکبر غفّاری، به تصحیح آن پرداخته و مؤسسه نشر اسلامی، به گونه زیبا و مطلوب، آن را چاپ و نشر داده است. نسخه حاضر در نرم افزار نور، توسط آقاى محمد باقر کمره اى به فارسى ترجمه و در دو جلد ( ج اول ۴۵۲ صفحه و ج دوم ۴۰۰ صفحه)، در قطع وزیرى، با جلد گالینگور، توسط انتشارات اسلامیه تهران، منتشر شده است.
نسخه شناسى کتاب کمال الدین و تمام النعمه
۱. نسخه خطى کتابخانه مرکزى دانشگاه که در تاریخ ۱۰۶۰ ق با خط نسخ خوب نوشته شده است و تصحیح و مقابله شده است.
۲. نسخه خطى مصحح دیگر که در تاریخ ۱۰۷۷ ق به امضاى أبو طالب الحسینى، نوشته شده است و با دقت، تصحیح و مقابله شده است. این نسخه، در کتابخانه آیت الله سید شهاب الدین مرعشى (ره) نگهدارى مى شود. کتابت این نسخه، در سال ۱۰۸۱ ق، پایان یافته است.
۳. نسخه خطى که در تاریخ ۱۰۵۱ ق، نوشته شده است و در کتابخانه شخصى ثقه الاسلام، آقاى سید محمّد على صدر الحفاظ، آستانه مقدس حضرت عبد العظیم (ع) موجود است.
در تصحیح و مقابله کتاب کمال الدین و تمام النعمه، بر هفت نسخه خطی اعتماد شده، از جمله:
۱. نسخه کتابخانه شخصی آیت اللّه ربّانی شیرازی.
۲. نسخه کتابخانه شخصی محدث ارموی به خط نستعلیق، همراه علل الشرایع.
۳. نسخه حاج باقر ترقّی.
۴. نسخه کتابخانه میرزا حسن مصطفوی تبریز.
۵. سه نسخه دیگر، از کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی.
پی نوشت ها
۱. شیخ صدوق، معانی الاخبار، تصحیح علی اکبر غفاری، ص۱۸، مقدمه، دارالمعرفه للطباعه و النشر، بیروت.
۲. شیخ صدوق، معانی الاخبار، تصحیح علی اکبر غفاری، ص۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵.
۳. شیخ حر عاملی وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۳۶، اسلامیه، تهران.
۴. شیخ طوسی، الفهرست، ص۱۵۶، شریف رضی، قم؛ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ص۹، مقدمه.
۵. شیخ صدوق، کتاب کمال الدین و تمام النعمه، مقدمه، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم.
۶. شیخ صدوق، کتاب کمال الدین و تمام النعمه، ج1 ص87.
منابع اقتباس: نشریه حوزه؛ مهر – آبان – آذر – دی؛ ۱۳۷۴؛ شماره ۷۰ و ۷۱؛ کتابشناسی نرم افزار نور
