آشنایی با کتاب عین الحیات علامه مجلسی

کتاب عین الحیات (به معنای چشمه زندگی)، کتابی اخلاقی به زبان فارسی نوشته علامه مجلسی (متوفای ۱۱۱۰ق). این کتاب، ترجمه و شرح سفارش ها و توصیه های اخلاقی پیامبر اکرم (ص) به ابوذر غفاری است. کتاب عین الحیات، دارای نظم و ترتیب خاصی نبوده و مؤلف سعی کرده تا از وصایای پیامبر اسلام (ص) به ابوذر غفاری، شرحی عرفانی اسلامی ارائه دهد. عین الحیات توسط مؤلف و دیگران، تلخیص گردیده و به زبان عربی و اردو نیز ترجمه شده است.

درباره مؤلف

محمدباقر بن محمدتقی مجلسی معروف به علامه مجلسی و مجلسی دوم (متوفای ۱۱۱۰ق) از معروف ترین علما، فقها و محدثان در جهان اسلام است. وی از صاحب منصبان با نفوذ شیعه در عصر صفویه و صاحب کتاب حدیثی بحار الانوار است.

تاریخ و انگیزه تالیف کتاب عین الحیات

کتاب عین الحیات در سال ۱۰۷۴ق تألیف شده است.[۱] هدف مؤلف آن بوده تا با تألیف این کتاب، عامه مؤمنان و شیعیان را با عرفان اصیل اسلامی آشنا کند، چون سخن پیامبر (ص) به ابوذر، جامع ترین اخباری است که بر محاسن و مکارم اخلاقی مشتمل است. علامه مجلسی تلاش کرده تا ابتدا سخن پیامبر (ص) را به فارسی ترجمه کند و به دور از عبارات سنگین، آنچه را محتاج به تفسیر و تبیین است، شرح دهد.[۲]

روش مؤلف

علامه مجلسی موارد اولیه اخلاق را از آیات و روایات گرفته و با کمک از سخنان معصومان (ع) در زمینه های مختلف اخلاقی به پردازش و ارائه آن پرداخته است. وی به مباحثی چون بدعت بودن رهبانیت در اسلام، حرمت غناء، دعا و فواید آن نیز پرداخته است. کتاب عین الحیات دارای نظم و چهارچوب خاصی نیست و مباحث آن تفکیک نشده است.[۳]

محتوای کتاب عین الحیات

علامه مجلسی در کتاب عین الحیات، پس از مقدمه ای کوتاه، فضائل ابوذر، چگونگی مسلمان شدن او، مظلومیت وی و ظلم عثمان نسبت به او و احوالات ابوذر، اخراج ابوذر از مدینه و چگونگی وفات وی در ربذه را ذکر کرده است.[۴]

مؤلف سپس به شرح حدیث پیامبر اکرم (ص) به ابوذر غفاری پرداخته است. کتاب در ادامه دارای قالب بندی خاصی نبوده و مؤلف به شرح ابتدای حدیث پرداخته و درباره رؤیت خداوند به توضیح می پردازد. وی سپس غرض از خلقت آسمان، زمین، عرش، کرسی و جمیع مخلوقات را معرفت و عبادت ذکر می کند که هر دو به یکدیگر وابسته اند. مؤلف، نیت را شرط همه اعمال می داند و حضور قلب در عبادات را مورد بحث قرار داده است. وی پس از طرح مباحث این چنینی تا پایان کتاب به ذکر مباحث و مصادیق اخلاقی می پردازد.

پژوهش ها پیرامون کتاب عین الحیات

کتاب عین الحیات با تحقیق سید مهدی رجایی در قم و انتشارات انوار الهدی در سال ۱۳۸۲ش چاپ گردید. انتشارات متعددی در ایران، کتاب عین الحیات را به چاپ رسانده اند.

علامه مجلسی کتاب خویش را تلخیص کرده و مشکوه الانوار نام نهاد که در سال ۱۳۰۸ق در تبریز چاپ شد.[۵] تلخیص دیگری از عین الحیوه با نام شفاء الصدور از سیده بی بی خاتون همسر سید صدرالدین دزفولی نیز نام برده شده است.[۶] محمد اسفندیاری نیز این کتاب را تلخیص کرده و گزیده آن را همایش بزرگداشت علامه مجلسی با همکاری سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و انتشارات اسلامی در سال ۱۳۷۸ش در تهران منتشر کرد.

منتخب عین الحیاه اثر سید محمدباقر نجفی یزدی هم با چاپ وزیری در ۵۵۶ صفحه در سال ۱۳۹۶ق منتشر شد.[۷]

سید مصطفی بن محمّدهادی‌ بن سید دلدار علی نقوی لکهنوی (متوفای ۱۳۲۳ق) به عربی ترجمه کرده است.[۸] سید محمّد باقر هندی عین الحیاه را به اردو برگردانده است.[۹] سید هاشم میلانی نیز این کتاب را به عربی برگردانده و انتشارت جامعه مدرسین در سال ۱۴۱۶ق به چاپ رسانده است.

فهرست کتاب عین الحیات

ذکر بعضی فضایل و احوال ابوذر

فضایل سلمان و ابوذر و مقداد

کیفیت اسلام ابوذر

کیفیت مسلمان‌شدن سلمان

مظلومیت ابوذر و ظلم عثمان نسبت به او

احوال ابوذر

اخراج ابوذر از مدینه

وفات ابوذر در ربذه

وصیت رسول الله (ص) به ابوذر

فصل اول: رویت

فصل دوم: هدف از خلقت آسمان و زمین

فصل سوم: شرایط اعمال

فایده

فصل چهارم: حضور قلب

اصل اول: قبول عبادات موقوف به معرفت است

اصل دوم: ایمان مایه سعادت ابدی ست

اصل سوم: مراتب معرفت و ایمان

اصل چهارم: حدوث عالم

اصل پنجم: تحقیق معنی فرد

اصل ششم: بقای خداوند

اصل هفتم: خالقیت حق‌تعالی

اصل هشتم: آفرینش آسمان ها

اصل نهم: معنی لطیف و خبیر

اصل دهم: احاطه علم و قدرت خداوند به همه چیز

فایدۀ اول: بیان ضرورت وجود نبی و احتیاج خلایق به او

فایدۀ دوم: معجزه

فایدۀ سوم: تقریر دلیل بر نبوت پیغمبر آخرالزمان، حضرت محمد (ص)

فایدۀ چهارم: قداست ساحت انبیا (ع)

فایدۀ پنجم: بیان بعضی از شمایل و اوصاف آن حضرت

تنویر اول: این که هیچ عصری خالی از امام منصوب از جانب خدا نیست

تنوبر دوم: عصمت امام

تنویر سوم: نازل شدن آیه تطهیر در شان اهلبیت (ع)

تنوبر چهارم: فضیلت اهل بیت (ع)

تنوبر پنجم: این که صحت عبادت مشروط بر اعتقاد به امامت ائمه (ع) است

تنوبر ششم: صفات و علایم امام و شرایط امامت

مقصد اول: احتراز از طول امل

مقصد دوم: در بیان دجال

مقصد سوم: بیان مجملی از معاد و ذکر بعضی از احوال آن

قاعدۀ اول: فضیلت علم، یادگرفتن و یاد دادن آن و فضل علما

قاعدۀ دوم: اصناف علم و آنچه از آن نافع است

قاعده سوم: شرایط و آداب علم و عمل نمودن به آن و بیان اصناف علما

قاعده چهارم: اصناف علما و صفات عالم قابل متابعت

قاعده پنجم: مذمت عمل بی‌عمل

قاعدۀ ششم: مذمت فتوا دادن کسی که اهلیت آن را نداشته باشد

خصلت اول: عدم اغترار به عبادت و اعتراف به عجز

خصلت دوم: شکر نعمت

خصلت سوم: توبه

لمعۀ اول: فضیلت نماز

لمعۀ دوم: اختلاف شرایع و مذمت بدعت در دین

لمعۀ سوم: رهبانیت بدعت است و در این امت نیست

لعمۀ چهارم: اعتزال از خلق

لعمۀ پنجم: طلب مال از حلال نمودن و قدر انفاق کردن

لمعۀ ششم: در بیان تجمل، زینت، لباس های فاخر و…

لمعۀ هفتم: فضیلت پاکیزه بودن و بوی خوش کردن

لمعۀ هشتم: مدح طعام های لذیذ و مذمت ترک گوشت و حیوانی نمودن

لمعۀ نهم: حرمت غناء

لمعۀ دهم: در بیان ذکر

تصدق کردن

ثمرۀ اول: خوف و رجا

ثمره دوم: بیان بعضی از قصص خایفان، جهت تنبه مومنان

ثمره سوم: مدح مخالفت نفس و مذمت متابعت هواهای نفسانی

باب اول: مذمت دنیا

باب دوم: بیان چند تمثیل در مذمت دنیا

تمثیل اول: در بیان این که، هر چند آدمی به دنیا مشغول می شود

تمثیل دوم: در بیان این که هر چند بیشتر تحصیل دنیا می نمایی

تمثیل سوم: در بیان این که، ظاهر دنیا خوشایند و باطنش کشنده است

تمثیل چهارم: در بیان فنا و سرعت انقضای دنیا

تمثیل پنجم: در بیان بی وفایی دنیا

تمثیل ششم: در بیان کیفیت نجات از دنیا

تمثیل هفتم: در بیان پستی دنیا و این که سربلندی در این خانۀ پست ضرر می رساند

تمثیل هشتم: در بیان سوء عاقبت دنیا

تمثیل نهم: در بیان این که، دنیا و آخرت با یکدیگر جمع نمی شوند

تمثیل دهم: ذکر تمثیلاتی که، مشتمل است بر توضیح عیب های بسیار از دنیا

باب سوم: معنی دنیا

خصلت اول: بسیار خندیدن

خصلت دوم: کسلی و سستی در عبادت

خصلت سوم: عفت فرج، از محرمات، مکروهات و شبهات

خصلت چهارم: نگاه داشتن چشم، از محرمات و مکروهات

نجم اول: فضیلت دعا و فواید آن

نجم دوم: شرایط آداب دعا

نجم سوم: علت مستجاب نشدن بعضی از دعاها

ینبوع اول: اکرام پیران مسلمانان

ینبوع دوم: فضیلت قرآن و حامل آن

ساقیۀ اول: فضیلت قرآن

ساقیۀ دوم: فضیلت حاملان قرآن

ساقیۀ سوم: صفات قاریان قرآن و اصناف ایشان

ساقیۀ چهارم: آداب قرائت قرآن

ساقیۀ پنجم: استعاذه

ساقیۀ ششم: رو به جانب قبله بودن

ساقیۀ هفتم: کیفیت ختم قرآن

ساقیۀ هشتم: ثواب تعلیم و تعلم و حفظ قرآن

ساقیه نهم: ثواب قرائت قرآن

ساقیه دهم: فضیلت تلاوت قرآن و نگاه داشتن آن

ساقیه یازدهم: فضایل و فواید بعضی از آیات و سوره های قرآن

ینبوع سوم: احوال سلاطین، معاشرت‌نمودن با ایشان و عدل و جورشان

جدول اول: عدل و جور ایشان

جدول دوم: کیفیت معاشرت ارباب حکومت با رعایا و حقوق ایشان

جدول سوم: ثواب اعانت مومنان و ادخال سرور در قلبشان و دفع ظلم

جدول چهارم: مذمت تحقیر و ایذای مؤمنان

جدول پنجم: حقوق پادشاهان، دعا کردن برای صلاحشان

جدول ششم: مفاسد قرب پادشاهان

جدول هفتم: جهاتی که به آنها می توان به خانه حکام و امرا رفت

فصل اول: مذمت و حرمت غیبت

فصل دوم: معنی غیبت

فصل سوم: در بیان افرادی که غیبتشان استثناست

فصل چهارم: حکم شنیدن غیبت

فصل پنجم: کفارۀ غیبت و توبه از آن

فصل ششم: مذمت بهتان و متهم ساختن مؤمنان و گمان بد بردن به ایشان

فصل هفتم: مذمت حسد

مصباح اول: مذمت تکبر

مصباح دوم: انواع تکبر

مصباح سوم: علاج تکبر

مصباح چهارم: اصلاح سریره

مصباح پنجم: پشم پوشی

باب اول: فضیلت اذکاری که مخصوص به وقتی نیست

فصل اول: فضیلت تسبیحات اربعه

فصل دوم: ثواب تهلیل

فصل سوم: فضیلت تسبیح

فصل چهارم: فضیلت تحمید و انواع حمد

فصل پنجم: فضیلت استغفار

فصل ششم: فضیلت اذکار متفرقه

باب دوم: اذکاری که مخصوص وقت های خاصی هستند

فصل اول: تعقیب نماز و اذکار صبح و شام

فصل دوم: اذکار و ادعیه یی که در عقب هر نماز باید خواند

فصل سوم: تعقیب مخصوص نماز ظهر

فصل چهارم: تعقیبات نماز عصر

فصل پنجم: تعقیب نماز خفتن

فصل ششم: سجده شکر

فصل هفتم: اذکاری که در هنگام خواب باید خواند.

پی نوشت ها

1- انصاری قمی، کتابشناسی تألیفات علامه مجلسی، ۱۳۶۹ش.
2- مجلسی، عین الحیات، ۱۳۸۲ش، ص۱۱.
3- گزیده عین الحیاه، ۱۳۷۹ش.
4- مجلسی، عین الحیات، ۱۳۸۲ش، ص۱-۴۰.
5- تهرانی، الذریعه، ج۲۱، ص۵۴.
6- تهرانی، الذریعه، ج۱۴، ص۲۰۴.
7- انصاری قمی، کتاب‌شناسی تألیفات علامه مجلسی، ۱۳۶۹ش.
8- تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۲۱۳.
9-تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۱۲۰.

فهرست منابع

1- انصاری قمی، ناصرالدین، کتابشناسی تألیفات علامه مجلسی، مشکوه، زمستان ۱۳۶۹ش، شماره ۲۹.
2- تهرانی، آقابزرگ، الذریعه، بیروت، دار الاضواء.
3- گزیده عین الحیاه، کتاب ماه دین، مرداد ۱۳۷۹ش، شماره ۳۴.
4- مجلسی، محمدباقر، عین الحیات، انوارالهدی، قم، ۱۳۸۲ش.

منبع: ویکی شیعه