مهمترین نیازهای کودکان که همه والدین باید بدانند

نیازهای کودکان بر خلاف تصور بسیاری از والدین، تنها به نیازهای اولیه آنها یعنی آب و غذای سالم و مکان مناسب برای زیستن، خلاصه نمی شود کودکان برای رشد و بالندگی، به مولفه های دیگری نیز نیاز دارند، مولفه هایی که حتی از نان شب هم برای کودک واجب تر است. از این رو، درک صحیح و جامع از نیازهای کودکان یک ضرورت است.

تا قبل از ظهور دین اسلام در عربستان، دختران، زنده به گور می شدند و پسران از آن رو که اسباب کار بودند، زنده می ماندند. اسلام نه تنها دختران را از مرگ نجات داد بلکه هم به دختران هم به پسران، اعتباری انسانی بخشید. اساسا کودک در نگاه اسلام، دارای منشور حقوقی ویژه ای بوده و از جایگاه خاصی برخوردار است و بدین سبب لازم است تا والدین و مربیان، نسبت به نیازهای کودکان، توجه ویژه ای داشته باشند.

رسول اکرم (ص) در روایتی پیرامون حقوق و نیازهای کودکان می فرمایند: «همان طور که پدران و مادران، حقوقی بر فرزندان خود دارند و در صورت ترک آن حقوق، فرزندان عاق والدین می شوند، فرزندان نیز بر والدین خود حقوقی دارند که در صورت عدم رعایت آن ها، عاق فرزندان می شوند». (۱)

اصلی ترین نیازهای کودکان

در نیازهای اساسی کودکان به خصوص در سنین پایین تر، نیاز به بقاء بسیار برجسته است. کودکان به مراقبت و حمایت والدین خود نیاز دارند تا احساس امنیت داشته باشند. این نیاز معمولاً در دوران نوجوانی کمتر می شود، چون نوجوانان به استقلال بیشتری دست پیدا می کنند ولی در مواقع بحرانی، همچنان ممکن است نیاز به امنیت برای نوجوانان هم حیاتی باشد.

کودکان به خاطر ضعف و ناتوانی که دارند برآورده شدن این نیاز را در حمایت خانواده از خودشان می بینند و اگر احساس کنند این نیاز مورد تهدید قرار گرفته، حس ناامنی و اضطراب بر آنها غلبه می کند. کودکان برای رهایی از این احساس، رفتارهایی مثل گریه کردن، عصبانی شدن، پرخاشگری و لجبازی را از خود نشان می دهند.

در ادامه به برخی از مهمترین نیازهای کودکان که ضروری است والدین از این موارد آگاه باشند اشاره می کنیم:

۱-تغذیه

نیازهای کودکان به لحاظ زیستی، در اولویت نخست قرار دارد. رشد و نمو جسمانی کودک نیازمند غذا، بهداشت، آب و هوا، مسکن، خواب و بازی است. هر کودک برحسب سن، سالم یا بیمار بودن، نوع و میزان غذا و خواب متفاوتی را نیاز دارد. در تعالیم اسلامی سفارش های زیادی در طرز تغذیه کودک – از دوران جنینی تا شیرخوارگی و پس از آن – شده است.

امام صادق (ع) می فرمایند: «به کودکان خود در کودکیشان سویق (غذایی که از آرد گندم و جو تهیه می شود) بخورانید؛ زیرا گوشت بدن را می رویاند و استخوان را محکم می کند». (۲)

همچنین در آموزه های دین اسلام توصیه فراوان شده است که زنان باردار، حتما روزانه سبزی، میوه، شیر و گوشت بخورند؛ زیرا فرزند در رحم مادر از غذایی که او می خورد تغذیه می کند و مادر حق ندارد او را از چیزی محروم نماید.

۲-ورزش، تفریح و بازی

یکی دیگر از نیازهای کودکان، تفریح و بازی است. نیاز به تفریح در تمام دوران زندگی انسان وجود دارد اما نیاز کودک به بازی، اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بازی، نقشی اساسی در رشد و تکامل جسمی، ذهنی، عاطفی و اجتماعی آنها ایفا می کند. آموزش و یادگیری کودکان نیز با بازی همراه است چون کیفیت یادگیری کودک افزایش می یابد.

در دوران کودکی، فرزندان یاد می گیرند که چطور با محیط اطراف ارتباط برقرار کنند و چطور نیازهای خود را برآورده کنند. همه این آموزش ها به روش بازی به کودکان منتقل می شود. بازی رکن اساسی برای کودکان در یادگیری است. زمانی که بچه ها بزرگتر می شوند، نوع تفریح آنها هم تغییر می کند اما همچنان تفریح یکی از نیازهای آدمی است که تا آخر عمر باقی خواهد ماند.

بازی برای کودکان مثل نان شب ضروری است و یکی از اصلی ترین نیازهای کودکان است؛ پس همانطور که برای کودکان خود غذا و لباس فراهم می کنید، هر روز زمانی را برای بازی با آنها اختصاص دهید. بازی با کودک به او احساسی از ارزشمند بودن و مورد توجه واقع شدن را می دهد.

بازی های حرکتی و فکری و بازی های نقش آفرین بسیار مفید هستند، بگذارید نقش ها را خودشان انتخاب کنند و کنترل بازی را بدست بگیرند. بازی های فیزیکی سبب تقویت قدرت بدنی کودک می شوند و تضمینی برای سلامتی او می باشند.

انجام ورزش های گروهی و خانوادگی در محیط خانه، کوه رفتن و پیاده روی های خانوادگی، برای روحیه کودکان و رشد اجتماعی آنان بی نظیر خواهد بود پس یادتان نرود، بازی نکردن با کودک، ستم به اوست.

افزون بر این، رابطه بین عقل و جسم، قابل انکار نیست. به قول معروف، «عقل سالم در بدن سالم است» و لذا توصیه به ورزش کردن برای داشتن بدنی سالم و نیرومند در اسلام وارد شده است. امام صادق (ع) می فرمایند: «کودک در هفت سال اول زندگی، باید آزادانه بازی کند و جنبش بدنی داشته باشد».

در منطق اسلام، کودک در دوران اولیه زندگی، برای انجام ورزش و بازی آزاد است. والدین نباید برای کودکان در این دوره، محیط جدی ایجاد کنند و او را وادار به کارکردن نمایند. جالب است که اسلام نه تنها کودک را در این دوره آزاد می گذارد بلکه به والدین نیز توصیه می کند که با کودک همگام شوند. رسول اکرم (ص) فرمودند: آن کس که نزد او کودکی است باید در پرورش وی، کودکانه رفتار کند. (۳).

در سیره پیامبر رحمت (ص) می خوانیم که آن حضرت با کودکان همبازی می شدند و در بازی با آن ها، بچه گانه رفتار می کردند و مقام و موقعیت خود را مانع از این همبازی شدن و همکاری با کودکان نمی دانستند و این مسئله الگویی خوب برای ما مسلمانان است که به اهمیت بازی کودکان پی ببریم.

۳-انتخاب نام زیبا

نام، مهمترین و زیباترین دارایی برای تمامی انسان ها می باشد. نام هر شخصی، زندگی، اخلاقیات و آینده وی را می سازد و نشان دهنده هویت اجتماعی او می باشد. والدین باید برای فرزندانشان نام نیکو انتخاب کنند و نام آنها را با لحنی خوشایند همراه با پسوند و پیشوند زیبایی صدا کنند.

پیامبراکرم (ص) نیز می فرمایند: «از جمله حقوق فرزند بر پدرش، سه چیز است: انتخاب نام نیکو، آموزش نوشتن به وی و فراهم کردن ازدواجش پس از بلوغ.» (۴)

از این رو، بکار بردن پسوندها و پیشوندها و القاب خوشایند همراه اسم کودکان حتی نوزادان، تاثیرات مثبت بسیاری بر روحیه، اخلاقیات و نحوه رفتارهای اجتماعی آنان خواهد گذارد و سبب می گردد آنان خود را بیشتر دوست بدارند و به کودکان اعتماد به نفس و احساس خوشایندی می بخشد. متاسفانه برخی والدین در خصوص انتخاب نام و یا صدا نمودن نام فرزندانشان سهل انگاری نموده که خود سبب مشکلات فراوانی در آینده برای کودکان می گردد.

۴-احترام به کودک

احترام، یکی از حقوق و نیازهای کودکان است. اگر به فرزندان خود احترام نگذارید، آنها نیز به نوبه خود به شما احترام نمی گذارند. بچه ها همانطور که شما رفتار می کنید و نه آن طور که حرف می زنید، رفتار می کنند. آنها صرفا به این دلیل که بالغ هستید به شما احترام نمی گذارند. آنها فقط می توانند به بزرگسالی احترام بگذارند که به ایشان احترام بگذارد. اگر آنها را مسخره کنید، شما را مسخره می کنند و نافرمانی در پیش می گیرند.

پیامبر رحمت (ص) می فرمایند: «به شخصیت کودکانتان احترام بگذارید و آداب رفتار خویش را نیکو گردانید تا مشمول آموزش خدا گردید.» (۵)

روانشناسان پس از تحقیقات فراوان به این نتیجه رسیده اند که رفتار نامحترمانه با کودک باعث بروز عقده های روانی در او می شود که در آینده برای وی مشکلات روحی و رفتاری فراوانی را به دنبال خواهد داشت.

پیامبر اکرم (ص) به والدین توصیه می کند که «وقتی نام فرزندتان را می برید او را گرامی دارید و جای نشستن او را در مجلس توسعه دهید و نسبت به او رو ترش نکنید.» (۶)

۵-عشق و محبت، یکی از مهمترین نیازهای کودکان

محبت و مهرورزی، یکی دیگر از حقوق و نیازهای کودکان است. تمام کودکان به عشق و محبت نیاز دارند. مراقبت و پشتیبانی عاطفی شما به کودکتان تکیه گاهی امن می دهد تا بتواند به کشف دنیا بپردازد. این فقط یک توصیهٔ‌ احساساتی و شعاری نیست. شواهد علمی قوی نشان می دهد که عشق، توجه و محبت در سال های اول زندگی بچه ها، تأثیری مستقیم و مشخص در رشد فیزیکی، ذهنی و عاطفی آنها دارد.

عشق و تماس پوست با پوست واقعاً باعث رشد مغز کودکان می شود، بنابراین در آغوش گرفتن، لمس کردن، لبخند زدن، تشویق کردن، گوش کردن و بازی کردن با کودک را هر وقت که می توانید انجام دهید. پیامبر اسلام (ص) می فرمایند: «کودکان را دوست بدارید و به آنان رحم کنید و هنگامی که به آنها وعده ای دادید وفا کنید.» (۷)

نیاز به محبت، از مهمترین نیازهای کودکان بوده و نیازی فطری و ضروری است. انسان دوست دارد که محبت کند و مورد محبت واقع شود و رفع این نیاز در مراحل اولیه زندگی – یعنی کودکی – در رشد روانی و شخصیتی کودک اهمیت به سزایی دارد. از جمله مظاهر محبت به کودک، بوسیدن وی است. رسول اکرم (ص) می فرمایند: «فرزندان خود را زیاد ببوسید؛ زیرا با هر بوسه ای برای شما مقامی در بهشت فراهم می شود که فاصله میان آنها پانصد سال است.

۶-همدلی، یکی از نیازهای کودکان

اگر کودک شما ناراحت است، نحوه برخورد با او اهمیت زیادی دارد. کودک ممکن است به دلیل مختلفی ناراحت شود، در چنین شرایطی والدین باید رفتار و اقداماتی را انجام دهند که نشان دهنده توجه و احترام به او باشد.

اگر کودک ناراحت است ، والدین نباید سعی کنند که او احساسات خود را انکار کرده و نادیده بگیرد، بلکه باید با او همدلی نموده و به او حق ناراحت شدن را بدهند. والدین باید به کودک کمک کنند تا احساس منفی را در خود کاهش دهند.

والدین باید به همدلی به عنوان یکی از نیازهای کودکان توجه داشته و همواره همراه کودک بوده و با او همدلی کنند و به او بگویند به خاطر روز سختی که داشته متاسف هستند و بسیار ناراحتند که او احساس غمگینی دارد.

۷-حمایت عاطفی، یکی از نیازهای کودکان

حمایت های عاطفی یکی از نیازهای کودکان است؛ زیرا هنوز مهارت های لازم برای مقابله با احساسات خود را ندارند. آنها برای یادگیری اینکه چگونه با احساسات شان روبرو شوند، والدینشان را الگو قرار می دهند.

شما بزرگترین الگوی فرزندانتان هستید. کودک از شما یاد می گیرد وقتی عصبانی می شود چه کار کند. چگونه با خشمش کنار بیاید. وقتی شاد است چگونه بخندد با غم و اشک هایش چه کند. بنابراین با توجه به این نیاز اساسی کودک در هنگام ناامیدی، غم یا عصبانیت، به احساساتتان برچسب نزنید، به کودک خود نشان دهید که چگونه با آنها به شیوه ای سازنده برخورد کند.

یکی دیگر از راه های مفید برای حمایت عاطفی به عنوان یکی از نیازهای کودکان، این است که به آنها کمک کنید زودتر احساسات خود را قبل از اینکه تحت تأثیرش قرار بگیرند، بشناسند و مدیریتش کنند.

۸-شنیدن حرف های کودک

یکی از مهمترین نیازهای کودکان، شنیدن حرف های آنهاست. کودکان باید شنیده شوند، اگر خوب و با دقت به حرف های کودک گوش دهید، به او می فهمانید که آن قدر برایش ارزش قایلید و آن قدر مراقب او هستید که دوست دارید و می خواهید که شنونده حرف های او باشید.

اگر کودک شما احساس کند که به حرف هایش گوش داده و او را جدی گرفته اید، با شما بیشتر صحبت می کند و شما مشکل او را بهتر و آسان تر درک خواهید کرد. گوش دادن به حرف های کودکتان باعث ایجاد اعتماد به نفس می شود و کودک احساس ارزشمند بودن خواهد کرد.

۹-آموزش حل مشکلات

یکی از اصلی ترین نیازهای کودکان و مسائلی که والدین باید به کودک خود بیاموزند، نحوه برخورد با مشکلات است. اگر برای کودکتان مشکلی پیش آمد او را سرزنش نکنید و به او نگویید: «تو هیچ وقت نمی تونی یه کاری رو درست انجام بدی» بلکه به کودک خود بگویید: «اشکال نداره حالا چکار کنیم تا درست بشه؟»

کودکان از همان دوران کودکی باید بیاموزند که هر مشکلی چاره ای دارد و نباید از زیر بار مشکلات شانه خالی کرد. کودکانی که والدینشان به آنها نحوه برخورد با مشکلات را یاد می دهند، در بزرگسالی و مواجهه با اتفاقات ناخوشایند به فکر خودکشی و… نمی افتند. حرف ها و احساسی که به فرزند خود می دهید، به صدای درونی او تبدیل خواهند شد، پس مراقب باشیم چه پیامی برای همه عمر فرزندمان می دهیم.

۱۰-وفای به عهد و عمل به قول ها

به طور کلی وفای به عهد، ویژگی مؤمنین است و در اسلام، امری واجب شمرده شده است. این امر درباره کودکان، اهمیت ویژه ای دارد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «هنگامی که به کودکان وعده ای می دهید، به آن عمل کنید؛ زیرا آنها شما را روزی دهنده خود می دانند» (۸)

۱۱-اعتماد به نفس دادن به کودکان

اعتماد به نفس از نظر روانی، یکی از اساسی ترین و مهمترین نیازهای کودکان است. وقتی فرزندان ما احساس می کنند که به آنها ایمان داریم، طبیعتا اطمینان بیشتری به خودشان پیدا می کنند. وقتی با آنها مشاجره می کنیم و نشان می دهیم که به شخصیت یا توانایی آنها در تصمیم گیری باور نداریم، در مقابل آنها ایستاده و در دو تیم مختلف قرار می گیریم. ما والدین باید بپذیریم که فرزندانمان افرادی متفاوت و منحصر به فرد هستند.

۱۲-عدم تحمیل به کودک

اجازه دهید کودکتان کودکی کند. پیامبر اکرم (ص) می فرمایند: «خدا بیامرزد کسی را که در نیکی فرزندش او را یاری می کند. پرسید: چگونه او را در نیکی کمک کند؟ فرمود: از کودکش کم را بپذیرد و از آنچه در حد توان او نیست، صرف نظر کند، به او دروغ نگوید و کارهای غیر عاقلانه انجام ندهید.»

فرزندپروری یک امر چالش برانگیز است؛ زیرا ما ایده ای در ذهن داریم که فکر می کنیم برای فرزندانمان بهترین گزینه است و ممکن است برای رسیدن به آن نقطه، به آنها فشار بیاوریم. با این حال، فرزندان ما به صبر ما نیاز دارند، نه فشار ما. درک نیازهای کودکان با اتکا بر شیوه های اثر بخش روانشناسی کودک، می تواند تاثیر بسزایی بر کودکان داشته باشد. نباید فراموش کنیم که بچه ها نیاز دارند کمک کنیم تا با سرعت دلخواه خود پیش بروند. رشد هر کودک در مسیر منحصر به فرد خود صورت می گیرد.

۱۳-تعلیم و تربیت کودک

آموختن علم و تربیت صحیح، یکی از حقوق و نیازهای کودکان است که اسلام بر عهده والدین نهاده است. امام سجاد (ع) در رساله حقوق خود پیرامون حقوق کودک می فرمایند: «و اما حق فرزند این است که بدانی او از توست و پیوسته به تو در خیر و شر أمر دنیاست و تو برای تربیت و نیکو ادب کردن وی و راهنمایی اش به سوی خدا و کمک به طاعت وی، مسئول او هستی پس درباره فرزندت مانند کسی عمل کن که می داند در احسان به او اجر می برد و در بدی نسبت به او کیفر می بیند.» (۹)

جمع بندی

دین اسلام، به حقوق و نیازهای کودکان توجه ویژه ای نموده و برای نیازهای کودکان چه از بُعد جسمی و چه روحی، سفارش ها و توصیه ها موکدی داشته و والدین را ملزم به رعایت آن کرده است. از مهمترین نیازهای کودکان که سفارشات زیادی به آن ها شده می توان به انتخاب نام نیکو، احترام، محبت و وفای به عهد نسبت به آنان اشاره کرد.

پی نوشت ها

۱-ر ک: فیض کاشانی، المحجه البیضاء، جلد دوم

۲-علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۱۴، ص۸۴۵

۳-حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۱۲۶

۴-علامه مجلسی، بحار الانوار، ج۶،ص۲۴، فیض کاشانی، المحجه البیضاء، ج۲،ص۲۳۷

۵-حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۵، ص ۱۹۵

۶-شعیری، جامع الاخبار، ص۱۲۴

۷-حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۳، ص۱۳۵، فیض کاشانی، المحجه البیضاء، ج۲، ص۲۳۷

۸-حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۳،ص۱۳۴

۹-صحیفه سجادیه

منابع اقتباس: تبیان؛ نمناک