آسیب های ماهواره، چالشی بزرگ در مسیر تربیت اعضای خانواده و استحکام بنیان خانواده است. تاثیر سوء آسیب های ماهواره، مختص به خانواده های ایرانی نیست و در سایر کشورهای جهان نیز جامعه شناسان و کارشناسان علوم اجتماعی و روانشناسی زیادی، نگران آینده نظام خانواده می باشند. در این مقاله ضمن بررسی آثار سوء فیلم های ماهواره ای به عنوان یکی از مهمترین رسانه های دیداری در متحول ساختن روابط خانوادگی و ایجاد تغییر در کارکردهایی آن، به این سوال پاسخ داده می شود که ماهواره چگونه روابط خانوادگی را دستخوش تغییر و تحول ساخته و منجر به تضعیف بنیان خانواده می شود.
دسته بندی آثار آسیب های ماهواره بر خانواده
تغییر ضد ارزشها به ارزشها
شبکه های ماهواره ای قادرند احساس شخص از واقعیت را تغییر بدهند و با تاثیرگذاری بر روی افکار و روان مخاطبان خود، به راحتی نوع دیدگاه و سلایق مردم را متحول سازند. این واقعیت را نباید نادیده گرفت که ارزشهای غیر اخلاقی، به راحتی از طریق ماهواره در قالب قواعد و هنجارها و نمادها قابل پیاده شدن در محیط گرم خانواده است.
شبکه های ماهواره ای در قالب میان برنامه ها و آگهی ها، ارزشهای متفاوتی چون فرهنگ برهنگی، مصرف گرایی، تجمل پرستی، ترویج بی مبادلاتی اخلاقی و … را به نمایش گذاشته و رفته رفته فرهنگ وقار و پوشیدگی به فراموشی سپرده شده، رقابت برای عرضه هرچه بیشتر جذابیت های جنسی، به فرهنگ غالب در کشور تبدیل شده است.
قدرت تاثیرگذاری ماهواره، محدود به تغییر ارزشها تنها در حوزه تضعیف ارزشها و ارزشهای جایگزین در رفتار بینندگان نمی باشد، بلکه این رسانه قادر است در حوزه های مربوط به حریم های خصوصی افراد نیز به طور خاص، تغییراتی ایجاد کند. «و گاهی به فرد بدون اینکه در جریان باشد تحمیل می شود، یعنی وجدان آدمی را دستکاری می کند»(لوفور ۱۹۹۹).
یکی از آسیب های ماهواره ها این است که شبکه های آن، هویت تازه ای به مشاهده گران خود بخشیده و آنها را وامیدارند تا ارزشهای غلط و فاسد را جایگزین ارزشهای اخلاقی دانسته و سعی در حفظ و ثبات آنها برآیند؛ زیرا زبان تصویر، قدرت فوق العاده ای در جهت تحکیم با تضعیف ارزشها دارد، از این رو برنامه های ماهواره در کشورهای سازنده، شاید مناسب حال مردم آن جامعه و در جهت سیاست های حاکم بر آنان باشد، ولی در جامعه ای که آن روابط، ارزشها و هنجارها به گونه ای دیگر است، نتیجه عکس داده و هنجارهای جامعه اسلامی را مورد حمله قرار می دهد و خانواده را دچار تغییر می کند که اگر به درستی مدیریت نشود، خانواده ها دچار تزلزل خواهند شد.
الگو دهی به خانواده ها، یکی از آسیب های ماهواره
تاثیر برنامه های ماهواره بر افکار عمومی و عملکرد مخاطبان به ویژه از نظر تربیتی و جامعه پذیری امر روشنی است. کانال های ماهواره ای موجب می شوند زنان و دختران جوان، با دیدن فیلم ها و سریالهای شبکه های فارسی زبان، مطابق حس همزاد پنداری، به تقلید از نوع پوشش و آرایش هنرپیشگان برآمده، سعی در هرچه شبیه تر کردن خود با آنها کنند. بواسطه معرفی الگوهای ذهنی و عملی رفتار، در گذر از برنامه های مختلف، معرفی شخصیت ها و سمبل های مطرح شده، شخصیت های سریالها، فیلم ها و … پس از مدتی تعدادی از این الگوها را در بییندگان خود درونی می کند(منادی ۱۳۸۵).
یادگیری از راه مشاهده، یکی از تئوریهایی است که رفتار الگوهای بینندگان را در بروز رفتارهای نابهنجارانه تبیین می کند. الگوهایی که امروزه افراد برای خود بر می گزینند و از رفتارهای آنان پیروی می کنند. بندورا معتقد است عوامل مختلفی کنترل رفتار انسان را در دست دارد که سبب بروز چنین رفتارهای نابهنجارانه می شود.
به اعتقاد بندورا مطابق «دیدگاه یادگیری اجتماعی، مردم نه بوسیله نیروهای درونی رانده می شوند، نه محرک های محیطی آنان را به عمل سوق می دهند، بلکه کارکردهای روانشناختی بر حسب یک تعامل دو جانبه بین شخص و عوامل تعیین کننده محیطی تبیین می شوند، به طور دقیق ”شخص”، “محیط”، “رفتار شخص” بر هم تاثیر و تأثر متقابل دارند و هیچکدام از این سه جزء را نمی توان جدا از اجزای دیگر به عنوان تعیین کننده رفتار انسان به حساب آورد» (سیف ۱۳۷۴).
اغلب سریالهای به ظاهر خانوادگی، حاوی داستانهایی از عشق ها و روابط نا متعارفی است که بیننده را بعد از مدتی به طور غیر ارادی و ناخودآگاه وارد به همسان سازی زندگی واقعی و شخصی خویش با تصاویر پخش شده از ماهواره می کند. مصادیقی چون خیانت به همسر، بالا رفتن سن ازدواج، بی تفاوتی به حریم خانواده و بی بندوباری فکری و فرهنگی در جامعه، نمونه بارزی از نتیجه الگوپذیری از الگوهای غلط برنامه های ماهواره ای است.
اثرگذاری ماهواره بر ارتباط عاطفی زوجین
گسترش و استفاده افراطی ماهواره با کارکرد متنوع خود و دگرگون سازی های پیوسته اش، رفته رفته آسیب پذیر شده و استحکام خانواده را به مخاطره می اندازد، در این صورت خانواده، قوی ترین عامل دوام و رشد خود را که عاطفه و صمیمیت میان اعضاست، به دست فراموشی می سپارد، برنامه های ماهواره به تدریج جای ارتباط بین فردی از نوع چهره به چهره را گرفته و توانسته اند فضای انفرادی را به جای فضای جمعی و اجتماعی خانواده حاکم کنند، به گونه ای که در ابتدا به افزایش فردگرایی و کاهش جمع گرایی منجر شده و با رخنه در محیط گرم خانواده ترویج مفاسد دینی، عفاف زدایی و ایجاد حس رقابت زن و شوهر نسبت به یکدیگر، عامل مهمی در آسیب رساندن به انسجام خانواده شوند.
زن محور اصلی تعلیم و تربیت در خانواده و این موضوع که در ایران بیشترین مخاطبان تلویزیون را زنان تشکیل می دهند باعث شده برنامه های این نوع شبکه ها با هدف قرار دادن شخصیت زن و القاء کردن فرهنگ غربی به او بتوانند شخصیت حقیقی زن مسلمان ایرانی را متزلزل ساخته و بنیان خانواده را به شدت تضعیف کنند.
ترویج خانواده های بدون ازدواج (هم خانگی ها)
تاثیر خانواده، در دو بُعد قابل توجه است: یکی جنبه مربوط به به ثبات در الگوهای رفتاری خانواده است که منجر به سالم سازی الگوهای ارتباطی خانواده می شود و دیگری بحث تحکیم و ثبات شخصیتی افراد خانواده است.
شبکه های ماهواره ای با هدف قرار دادن تحکیم خانواده، هم الگوهای رفتاری خانواده و هم شخصیت افراد را به سوی سستی و تزلزل هدایت می کند. یکی از الگوهایی که ماهواره برای مخاطبان خویش در نظر می گیرد، تبلیغ آزادی های نامحدود و زندگی مشترک بدون ازدواج (ازدواج سفید) یا وصلت آزاد است که عملاً نوعی ازدواج بدون پیوندهای قانونی یا شرعی است.
ترس از آسیب دیدن، آرزوی قابل قبول بودن و به خصوص میل به آزادی جنسی و فرار از مسئولیت چیزهایی است که از نارسایی بلوغ عاطفی سرچشمه می گیرد. الگویی نیز که سازندگان برنامه های ماهواره ای برای ترویج پدیده آزادی مطلق در نظر گرفته است، ارضای غریزه جنسی جوانان از طریق روش (انتخاب دوست و رفیق غیر همجنس) می باشد، روشی که در غرب معمول است و آغازگر یک زندگی مشترک جدید بدون ازدواج می باشد.
غیر رسمی شدن ازدواج که به عنوان یک فرهنگ وارداتی به خصوص در شهرهای بزرگ پدید آمده، به معنی کمرنگ شدن هنجارهای اجتماعی است که رفتار مردم را در رسوم معمول جامعه مانند ازدواج تعریف می کنند. برنامه های ماهواره ای با ترویج این الگوی نابهنجار باعث می شوند دختران و پسران جوان خود را ملزم به تشکیل خانواده نبینند و ترویج دهند که این شکل از الگوی تشکیل خانواده را تجربه کنند.
آسیب های ماهواره بر خانواده
برنامه های نامناسب ماهواره، به دنبال ترویج احساس آزادی مطلق و یا همان لیبرالیسم جنسی به دنبال ایجاد آزادی برای روابط جنسی مطلق بوده و با ترویج فرهنگ خود، تمامی افکار مخاطبان خود را متوجه تلذذ جنسی کرده است. ماهواره سطح تعمیم پذیری مسائل خصوصی را افزایش داده و سکس را لازمه زندگی امروز می شمارد و با برنامه های غیر اخلاقی انتظارات کاذب جنسی را در مردان بوجود می آورد.
زنان هم در پاسخگویی به این تنوع طلبی، دچار مشکل می شوند و تکرار برنامه ها و انگیزش های پی در پی باعث می شود که تنها به تلذذ جنسی توجه داشته و در این راه، تمامی انرژی معنوی و مادی خود را از دست داده، نتیجه طبیعی و فاجعه آمیز آن در مورد عمومی شدن مسائل خصوصی و پرده دری و نابودی بنیان های اخلاقی و حریم شکنی و گسیختگی بنیان خانواده می گردد.
از دیدگاه این برنامه ها، همسر قانونی از لحاظ روانی یک مزاحم به شمار می رود و تعهد و پایبندی به بودن در کنار همسر بی معنی می باشد، و با این تلقین که زنان موجوداتی آسیب پذیر هستند و باید مورد سوء استفاده پرخاشگری، تجاوزجنسی و آزارجنسی قرار گیرند؛ زیرا این نوع رفتار از دید آنها، علامت تداوم سیستم مردسالاری است. این تصاویر، زنان را مطیع و تسلیم پذیر نشان می دهند و ارزشهای حقیقی یک انسان را تا حد سکس تنزل می دهد، نقش و جایگاه افراد خانواده مبهم و نامشخص می شود، به ویژه در مورد زنان که در اوج تحول قرار دارند (بهنام ۱۳۸۳).
افرادی که بیشتر وقت خود را پای چنین برنامه هایی می گذارند ناخودآگاه حوزه های تعاملی خود را کاهش می دهند. الگوهایی متناقض و نامتعارف دریافت کرده و به صورت فریبکارانه نیاز خود را در محیطی خارج از چارچوب خانواده ارضاء می کنند. همینطور فراگیری لذت های تخیلی و هیجانی از طریق ماهواره، به صورت معظلی جهانی در آمده، بسیاری از افراداز این طریق به هیجانات و لذت های آنی دست می یابند.
گزارشات تحقیقی حاکی است که اغلب کودکان و نوجوانان در جوامع امروزی، از طریق فیلم های جنسی ماهواره با مسائل جنسی آشنا می شوند که این موضوع، آغاز انحراف و اختلال جنسی در آنان می شود و جنبه های آسیب شناسی رفتار جنسی در مخاطبان به خصوص جوانان کم سن و سال افزایش می یابد.
علت اصلی بسیاری بیماری ها و اختلالات جنسی در افراد، فراگیری و اجرای رفتارهای نامتعارف جنسی است که در اثر الگوبرداری از برنامه های ماهواره می باشد. چنین وضعیتی همچنین می تواند این دیدگاه را در فرد ایجاد کند که پیمان ازدواج به دوران آزادی دختر و پسر خاتمه می دهد زیرا پس از ازدواج این آزادی محدود می شود.
به همین جهت بینندگان منفعل ترجیح می دهند که یا اصلاً ازدواج نکنند، یا با تاخیر، ازدواج کنند؛ زیرا در بیرون از خانه و دور از ازدواج رسمی می توانند با تنوع و آزادی جنسی بیشتری ارضاء شوند. از این رو هنجارها و ارزشهایی که چنین شبکه هایی سرلوحه برنامه های خود قرار می دهند، نه تنها مروج ارزشهای دینی و اخلاقی نیست، بلکه خود عامل ایجاد ناهنجاری ها در سطح خانواده گشته، برای ترویج و تثبیت افکار، ایده ها و باورهای شخصی و گروهی مخاطب را به سوی بی بندوباری و انحراف سوق می دهد.
امری که در جامعه ای مثل کشور ما بسیار ناپسند و خلاف عرف و اخلاق عمومی است و این نوع رفتار با فرهنگ دینی ما همخوانی ندارد. چنین مسائلی حتی در جوامع غربی نیز به عنوان نابهنجاری وجود داشته و با این ناهنجاری ها برخورد می شود، اما شبکه های ماهواره ای به بیننده منفعل اینگونه القاء می کند که در کشورهای غربی چنین روابطی مورد پذیرش می باشد، این رسانه « به واسطه بار فرهنگی که دارد تأثیر بسیار زیادی برچگونگی فرهنگ و نظام آموزشی افراد جامعه می گذارد.» (منادی ۱۳۸۵). چرا که قدرت فوق العاده ای روی اذهان آدمی دارد، قدرتی که تا کنون سابقه نداشته است، اگر در مقابل نفوذ آن مقاومت نکنیم، ما را از جاده تمدن دور خواهد کرد (پوستی ۱۳۷۹).
ریشه کنی بنیان خانواده و سست شدن آن
در خانواده با معیارهای اسلامی، مرد احساس مسئولیت عمیقی در قبال اعضای خانواده خود دارد و خود را موظف به حفظ حریم خانواده می داند و این تلقی باعث تعهد مرد به بانوی خانۀ خود و فرزندان برای تأمین نیازهای آنها می شود. در برنامه های ماهواره ای، مرد خانواده به عنوان یک فرد مطرح می شود که امیال فردی اش معیار رفتارهای او هستند.
چنین فردی خود را متعهد به دیگر اعضای خانواده نمی داند و خود او مقدم بر تمام مناسبات خانوادگی است و برای تأمین امیال و نیازهای خود می تواند روابط مقدس خانوادگی را زیر پا بگذارد. چنین مردی مطلوب زن ایرانی و غیرت زنانه او نیست و لذا مرد خانواده را تکیه گاه محکم خود و فرزندانش می خواهد.
از سوی دیگر برنامه های ماهواره ای، زن را نیز به همین ترتیب یک فرد تعریف می کند که امیال او مقدم به هر فرد دیگر از جمله اعضای خانواده است. چنین زنی نیز مطلوب مرد در خانواده ایرانی با آموزه های اسلامی نیست که زن را مدیر منزل و مسئول تربیت فرزندان و تنظیم ارتباطات اجتماعی تلقی می کند.
بر همین قیاس، فرزندان در خانواده اسلامی دارای نقش ها و موقعیت های تعریف شده هستند که حقوق و تکالیفی را در رابطه با پدر و مادر و خانواده به عنوان یک نهاد به عهده دارند. برنامه ها و سریال های ماهواره ای این نقش ها را دگرگون معرفی می کنند و برای مثال یک دختر یا پسر جوان در خانواده غربی را آزاد از تعهدات به پدر و مادر و نهاد خانواده نشان می دهند. چنین تصویری باعث تعارض نقشی در فرد می شود و در حالی که فرهنگ و واقعیات زندگی تکالیف دیگری برای او تعریف کرده اند و البته متناسب با این تکالیف، حقوقی نیز برای او در نظر گرفته اند که فرزند یک خانواده غربی از آنها محروم است.
بر این اساس برنامه های ماهواره ای با تعقیب یک خط سیر فکری که مهمترین مفهوم آن «فردگرایی» است، سعی در بازاندیشی مناسبات خانوادگی دارد. اولین گام در این مسیر، تعریف مجدد نقش عای اعضای خانواده است؛ در حالی که این نقش ها و حقوق و تکالیف تعریف شده برای آن، حاصل پیشنیۀ دیرین خانواده در ایران بر اساس تعالیم اسلامی است و اجزای آن با هم انطباق یافته اند و به هماهنگی رسیده اند.
بر این مبنا برخی از مهمترین آسیب های ماهواره برای خانواده و اعضای آن در کشور ما عبارتند از: ترویج فردگرایی، بازاندیشی نقش ها، تعارض فرهنگی، نا آرامی ذهنی و نارضایتی، که خود در میان زنان و مردان و فرزندان خانواده و نهایتاً به عنوان اعضای اجتماع، اثرات متفاوتی دارد. در ادامه به چند مورد از مهمترین آسیب های ماهواره اشاره می کنیم:
الف. دختران فراری
پدیده دختران فراری، یکی از آسیب های ماهواره است. از مهمترین کارکردهای سریال ها و فیلم های پخش شده در ماهواره، آزادی در خارج از خانه هاست، به این معنا که افراد مخصوصاً دختران جوان را که به صورت سنتی و فرهنگی در خانواه ها با محدودیت هایی روبرو هستند را دچار حس زندانی بودن در خانه می کنند. این فرایند روانی به صورت خیلی ساده با مقایسۀ دختران موفق یا آزاد سریال ها و فیلم ها، وضعیت دختران قربانی در ذهن وی شکل می گیرد، کم کم با عدم مدیریت صحیح در خانواده ها تبدیل به یک عقده و در نتیجه فرار یا رویگردانی دختران جوان از فضای امن خانه می گردد. چنین پدیده ای در خانواده های که از ساختار درستی برخوردار نیستند شدیدتر است.
ب. بدحجابی و زنان خیابانی
بدحجابی، یکی دیگر از آسیب های ماهواره است. طبیعی است که وقتی در خانواده ها، بدون هیچ محدودیتی اعضای خانواده پای ماهواره می نشینند و فیلم هایی را می بینند که برای خانواده مناسب سازی نشده است، و بیحجابی در آن به عنوان یک امر عادی موج می زند. به مرور از حجاب، ارزش زدایی و زنان خانواده ترجیح بدهند که با حجاب کمرنگ تر یا احیاناً بیحجاب در جامعه حضور پیدا نمایند.
این مسئله با عمومی تر شدن بیحجابی و حتی استقبال نامحرمان از حضور بیحجاب زنان در جامعه تبدیل به ایجاد فضای خودنمایی برای نامحرمان و در ادامه روند دور شدن از دیده شدن در خانواده تبدیل به پدیده زنان خیابانی یا شکل گیری روابط نامشروع بین افراد متأهل می گردد. نمونۀ زشت این نوع از آسیب های اجتماعی را می توان در بین زنان جوانی دید که علیرغم متأهل بودن، با آرایش های بسیار زننده به همراه دختر کوچکشان که وی نیز آرایش شده است در خیابان ها دید.
ج. تأثیر منفی بر روابط بین افراد، اختلاف خانوادگی و شکستن حریم های خانواده
وقتی افراد در برنامه های ماهواره می بینند که افراد چقدر با انزواطلبی و حتی مقابله با افراد خانواده شان و یا حتی خیانت به آنها می توانند موفق باشند، این خانواده را به سوی اختلاف داخلی، کم اهمیت شدن نقش پدر، ایجاد اختلاف بین زوجین و دوری فرزندان از والدین می کشاند. یا در سوی دیگر، وقتی که پدر یا مادری به همراه پسر یا دختر جوانشان نظاره گر تصاویر فیلمی هستند که در آن یک معاشقه و لو خفیف صورت گیرد، همین مسأله موجب از بین رفتن پرده های حجاب بین افراد خانواده و در نتیجه شکستن قبح افعال می گردد.
حضرت علی (ع) در مورد حیا فرموده: «الحیاء فعل القبیح؛ حیا از انجام افعال قبیح جلوگیری می کند». و واضح است که در نبود حیا و شکسته شدن حریم خانواده، چه اتفاقات شومی رخ خواهد داد.
د. ترویج هوس خواهی و تنوع طلبی
از دیگر آسیب های ماهواره، ترویج فرهنگ هوسرانی است. آنچه در سریال ها و فیلم های نمایش داده شده در ماهواره مشاهده می شود، بازیگرانی هستند که صرفاً به خاطر زیبایی هایشان جلوی دوربین ها حاضر می شوند، و در سرتاسر پخش برنامه، زیبایی های ظاهری و جسمی شان به صورت بسیار پررنگ نمایش داده می شود به گونه ای که محرک شهوات افراد باشد.
از طرف دیگر، در عموم سریال ها و فیلم هایی که برای مخاطب ایرانی و مسلمان ماهواره آماده سازی می شود، سعی می شود که در آن برای افراد، حق چشیدن روابط دیگر علاوه بر روابط زناشویی را محفوظ بداند. همین مسئله علی الخصوص در مردان موجب این می گردد که حتی برای تفریح که شده به دنبال رفع عطش تنوع طلبی شان باشند و حتی اگر به دلایل خودداری از انجام اعمال خارجی اعمال، خودداری کنند، ولی ذهنشان درگیر این مسأله باشد. کمترین اثر این آسیب کمرنگ شدن رابطۀ عاشقانه بین زن ها و شوهرها و عدم رضایت و تمایل جنسی خواهد بود.
در حوزۀ فردی هم مهمترین آسیب های ماهواره، ناآرامی فکری و عدم امنیت روانی، عدم اعتماد به اطرفیان و دروغگو دانستن همه یا اکثر افراد، ایجاد روحیۀ دوگانگی شخصیتی در دراز مدت و بروز ناهنجاری های فردی و اجتماعی، القای افسردگی و غم و ناامیدی به ویژه در بین جوانان، سیاه نمایی و مسموم کردن جوّ فکری، همچنین ترویج هیجان کاذب خصوصاً در ابعاد سیاسی و احساسی انسان می باشد.
مهمترین اهداف فیلم ها و سریالهای شبکه های ماهواره ای
۱-ایجاد خانواده بی قید در برابر خانواده های سنتی
در خانواده های سنتی، پدر و مادر از جایگاه ویژه ای برخوردار هستند. جایگاه ویژه پدر و مادر به صورت طبیعی مانع بسیاری از انحرافات است. وقتی فرزند در تصمیم های خود به نظر پدر و مادر خود توجه می کند، راه برای تن دادن به کارهایی که نهاد خانواده را تحت الشعاع قرار می دهد تنگ می شود.
اما در شبکه های ماهواره ای یکی از اصلی ترین کارها، خارج کردن پدر و مادر از محوریت خانواده و معرفی آنها در اندازۀ زمینه ساز تولد است. یعنی پدر و مادر کسانی هستند که به جهت قانون طبیعت زمینه ساز تولد فرزند هستند و باز هم به جهت همین قانون طبیعت باید تا مدتی که فرزند توانایی مراقبت از خویش و پاسخ به نیازهای روزمرۀ خود را ندارد، از او مراقبت کنند.
اما وقتی که فرزند از آب و گِل در آمد، پدر در حد یک کارگر برای تأمین مخارج و مادر هم در حد یک خادم برای انجام وظایفی مانند آشپزی و رخت شستن و اتو کشیدن و… پایین می آید. در این خانواده پدر و مادر نقشی در تربیت فرزند خود ایفا نمی کنند. شبکه های ماهواره ای بدون این که حساسیت خاصی ایجاد کنند، باورهای ما را فتح می کنند و خانواده بی قید را در مقابل خانواده دینی عَلَم می کنند.
۲-ترویج و عادی جلوه دادن خیانت زن و شوهر به یکدیگر
غرب به این نتیجه رسیده است که تا وقتی زن و شوهر در خانواده سنتی به وفادارند و روابط در محدوده خانواده منحصر می شود، نمی تواند خانواده سنتی را از هم بپاشاند. به همین دلیل یکی از اصلی ترین شگردهای آنها برای به هم ریختن خانواده سنتی، ترویج خیانت همسران به یکدیگر و عادی جلوه دادن اینها به ویژه خیانت زن به شوهر، مخصوصاً اگر زن متوجه شد شوهرش به او خیانت کرده است یک حق مسلم و طبیعی بداند که او هم به شوهر خیانت کرده و انتقام بگیرد.
به شدت در سریالها این موضوع را تبلیغ می کنند. اگر زنی در محدودۀ ارتباطات خود آن قید وفاداری را کنار زد دیگر نمی تواند همسر و مادر خوبی باشد. در این صورت خانواده ای بوجود نمی آید. ستون خیمه خانواده های سنتی، مادر است. تجربه شده که در بسیاری از موارد، وقتی پدر خانواده بی قید بوده است، آن خیمه خانواده برپا مانده است، مادر با ایثار و فداکاری، زندگی را حفظ نموده است.
عوامل گرایش به ماهواره در خانواده
به منظور کاهش آسیب های ماهواره ای، توجه به علل گرایش به برنامه ها ماهواره ها ضروریست. تمایل خانواده های ایرانی به دیدن سریال و ترجیح آن به فیلم سینمایی، تا جایی که بسیاری از کانال های ماهواره ای اکنون اقدام به پخش سریال در میان برنامه های عادی خود نموده اند. تمرکز شبکه های ماهواره ای به حوزه هایی از زندگی اجتماعی که جزء حوزه های ممنوع و بعضاً تابوهای جامعه ایرانی به شمار می روند، مانند روابط آزادانه با جنس مخالف، نوشیدن مشروبات الکلی در مواقع جشن و غم، عدم تقید به ظواهر مذهبی و کافی بودن داشتن نیت پاک، روابط نامتوازن میان افراد دارای اختلاف بسیار و بسیاری موارد دیگر از این قبیل.
بیننده در بسیاری موارد به خود حق می دهد تا با ذهن خسته از کار روزانه و یادگیری های اجتماعی خود را با دیدن برنامه هایی بدون محتوا، اما سرگرم کننده و جذاب هر چند مضر آرام نماید.
پیشنهاداتی برای مقابله با آسیب های ماهواره
برای مقابله با آسیب های ماهواره بر خانواده، این اقدامات ضروریست:
۱-تقویت فرهنگ خودی و نشان دادن ارزش های بالای آن به سطوح پایین جامعه، دفاع از ارزش های ملی، ارتقاء سطح آگاهی افراد، ترویج زندگی معنوی و تقوا، ترویج الگوهای رفتاری صحیح در خانواده و جامعه.
۲-حرکت مقابله ای صدا و سیما برای ساختن و بازنمایی مجدد ارزش های جامعه و صیانت از حریم خانواده به منظور مقابله با اثرات منفی فیلم های مناسب ماهواره ای.
۳-حرکت آگاهانه و صحیح مدیران فرهنگی جامعه برای کاهش آسیب های ماهواره و اثرات منفی برنامه های آن.
۴-تبیین صحیح پیامدهای منفی ماهواره برای جوانان و والدین آنها با بهره مندی از مطبوعات، رسانه ها و انجمن اولیا و مربیان مدرسه.
افزون بر این، به منظور پیشگیری از گسترش تمایل به برنامه های تلویزیونی ماهواره ها و جلوگیری از تبعات ویرانگر آنها، اهتمام به مسائلی همچون توجه به نیازهای طبیعی و مشروع مخاطب در رسانه ملی، ارائه الگوهای مناسب و تبیین پوچی و بیهودگی الگوهای بیگانه و تلاش برای تولید سریال های قوی، متناسب با باورهای ملی-مذهبی می تواند به پیشگیری و کاهش آسیب های ماهواره کمک کند.
نتیجه گیری
برنامه ریزی جهان غرب در جهت هویت زدایی، دین زدایی، خانواده ستیزی و خانواده گریزی است و بر اساس این محورها به تولید فیلم و برنامه می پردازد. گستره آسیب های ماهواره، وسیع بوده و اعتقادات، تفکرات، شخصیت، تربیت و آموزش خانواده ها به ویژه زنان و جوانان را در برمیگیرد. از این رو، ضروریست تا مسئولان تصمیم گیر در حوزه فرهنگ و نیز رسانه ملی، با سنجش نیازهای فرهنگی مخاطبان، به آسیب های ماهواره توجه داشته و رسانه های داخلی را به مسیر تولید برنامه هایی سالم با رویکرد اسلامی سوق دهند.
منابع
۱-شکربیگی، عالیه (۱۳۹۱). رسانه، زنان و مناسبات خانواده، نشست انجمن جامعه شناسی ایران.
۲-آزاد، تقی، رسانه ها و فرهنگ ها، سروش، تهران، ۱۳۷۲؛
۳-ثنایی، باقر (۱۳۷۹). آسیب شناسی خانواده، نشریه پژوهشی تربیتی، سال اول، شماره ۳؛
۴-خیری، حسن، (دین، رسانه، ارتباطات اجتماعی)، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۹؛
۵-رفیعی، زهرا، آسیب شناسی خانواده ایرانی، نشریۀ همشهری، ۲۴/۱۱/۱۳۸۴؛
۶-زندی، مجید، چشم های شیطانی ماهواره، نشریۀ جمهوری اسلامی، ۱۴/۰۶/۱۳۸۵؛
۷-نگارش، حمید، و گروهی دیگر، تبلیغ دین از منظر دین، زمزم هدایت، قم، چاپ اول، ۱۳۸۳؛
۸-هوور، استوارت، ترجمۀ مجید اخگر، (برگزیدۀ دانش نامۀ دین، ارتباطات و رسانه)، هنر و اندیشه، قم، چاپ اول، ۱۳۸۸؛
منبع اقتباس: مهکام مجله اینترنتی آموزش خانواده؛ آسیب های ماهواره بر خانواده؛ نویسنده: حمیده زالی؛ کارشناس ارشد روانشناسی عمومی
