تردیدی نیست که دوستى و رابطه دختر و پسر تنها از طریق ازدواج موقت مورد تأیید اسلام است. افزون بر این در دوستی ها با جنس مخالف و رابطه دختر و پسر، باید حدود دوستى مشخص و معین باشد و هیچگاه به روابط جنسى منجر نشود.
هدف این نوشتار، هرگز ترویج رابطه دختر و پسر و بی بندوباری در دوستى با جنس مخالف نیست بلکه هدف از طرح ارائه شده پیرامون رابطه دختر و پسر، این است که اگر شخصى خواست از این باورها عدول و با الگوهاى دیگر هماوردى کند، از طرح دینى آن نیز آگاهى داشته باشد و در تنگناى زندگى اگر ناچار از برقرارى این نوع ارتباط دوستى شد، راهکار دینى آن را پیش گیرد تا به گناه و آلودگى مبتلا نشود.
مؤلفه هاى دوستى و رابطه دختر و پسر
رابطه دختر و پسر و گرایش به جنس مخالف، یکى از انواع مختلف ارتباط میان فردى است که مؤلفه های آن بر اساس تعریف فوق، به شرح ذیل می باشد:
۱) برقرار کنندگان ارتباط
بر اساس قواعد کلى ارتباط میان فردى، دوستى با جنس مخالف، داراى دو ویژگى اساسى است که وجود آن دو براى برقرار کنندگان ارتباط ضرورى است، به گونه اى که اگر این دو شرط رعایت نشود، آن ارتباط را دوستى با جنس مخالف نمی نامند.
الف) اختلاف طرفین ارتباط در جنسیت؛ دوستى با جنس مخالف، بر خلاف دیگر ارتباطها از قبیل ارتباط آموزشى یا اقتصادى، بر پایه اختلاف جنسیت دو طرف بنا می شود. بنابراین ارتباط، یکسویه و یکطرفه نیست بلکه هر دو طرف چه دختر و چه پسر، در این ارتباط نقش فعال دارند. لذا برقرار کنندگان ارتباط، حداقل یک دختر و یک پسر هستند.
ب) برخوردارى از کارکردهاى مبتنى بر جنسیت و توانمندى جنسی؛ از این رو، هرگز ارتباط دوستى دو بچه خردسال، هرچند یکى پسر و دیگرى دختر باشد یا پیرمردها و پیرزن ها را ارتباط با جنس مخالف نمی گویند.
۲) محتواى ارتباط
هدف این نوع ارتباط، غیر از اهداف یک ارتباط فرهنگى، آموزشى و اقتصادى است. هرگز به شریک تجارى یا کاسب محله که صرفاً با وى ارتباط تجارى برقرار است یا در مبادلات آموزشى و فرهنگى، به طرف مقابل خود، عنوان دوست را نمی دهند بلکه آنها را استاد، معلم، همکار می نامند. آنگونه که از اسم این نوع رابطه دختر و پسر، یعنى دوست پسر یا دختر داشتن پیداست، پیام و محتواى آن است که همانا دوستى، محبت، صمیمیت، عشق، رفاقت، یکدلى، عاطفه است.
البته چون دوستى و محبت، در روابط انسانى، داراى انواع و سطوح مختلف است، محبت مبادله شده در ارتباط با جنس مخالف، از نوع محبت مادرانه یا در سطح محبت دو همکار و شریک اقتصادى نیست و همچنین از نوع محبت همسرى هم نیست بلکه محبت آنها همرنگ با محبت جنسیتى و در سطح جنسى است.
محبت مادرانه، از طریق نوازش، خرید اسباب بازى و…، به طرف فرزند منتقل می شود ولى در رابطه دختر و پسر، محبت از کانال دیگرى که با رفتارهاى جنسى و جنسیتى بی ارتباط نیست، مبادله می گردد. لازم به یادآورى است که مقصود از رفتار جنسى در رابطه دختر و پسر، مفهوم خاص نیست بلکه مفهومى فراتر از آن مورد نظر است و شامل هر نوع تمایل به جنس مخالف می شود؛ یعنى رفتارى که تأثیر آن در ارتباط با همجنس یکى نیست و تأثیرى متفاوت با همجنس دارد.
بطور مثال براى انسان نیازمند ارتباط با جنس مخالف، حتى صحبت کردن با جنس مخالف داراى تأثیرى است که این امر در ارتباط کلامى با جنس موافق به دست نمی آید. بی تردید، همین تأثیر متفاوت، ناشى از جنسیت است. از این رو، به آن رفتار جنسى یا جنسیتى می گویند.
رابطه دختر و پسر از منظر اسلام
اصول ارتباط هاى انسانی در اسلام
از منظر اسلام، تمام ارتباط هاى انسانى به تمام اقسام آن، باید از اصول و قواعدى پیروى کنند تا از نظر شرع تایید شود وگرنه آن ارتباط مردود بوده و هرگز مورد پذیرش شریعت نیست و براى هیچیک از طرفین الزام آور نیست و تعهدى را به نفع یا ضرر آنها به دنبال ندارد. این اصول و قواعد عبارتند از:
۱) تعهد تضمینی
تعهد آورى و تضمینى بودن یعنى طرفین ارتباط، باید نسبت به اصل ارتباط و لوازم آن پایبند و متعهد باشند. شارع مقدس، بعد از قبول ضرورت این اصل در روابط بین انسانها، براى تحقق عملى آن چاره اى دقیق اندیشیده است.
از این رو، در تمام ارتباطات اساسى و سرنوشت ساز، «عقد ارتباط» یا «پیمان ارتباط بستن» را یک عنصر ضرورى می داند و تمام انواع روابط انسانى را با «عقد» و «پیمان» مستحکم، براى طرفین لازم الاجرا می داند. اگرچه لازم نیست، این عقد و پیمان به شکلى خاص و به الفاظى معین بیان شود بلکه تنها وجود این پیمان و عقد ضرورى است تا طرفین را نسبت به مسئولیت خود، در برابر دیگرى متعهد سازد.
نکته دیگرى که در اینجا باید به آن توجه شود. تعیین نوع عقد از بین انواع کلى عقد است. از آنجا که کارکرد و هدف مورد نظر در این نوع ارتباط، همانند ارتباط خانوادگى است و در سطوح ابتدایى یک ارتباط خانوادگى می گنجد، لذا از شرائط عقد و پیمان خانوادگى (ازدواج)، با رعایت شرائط مربوط پیروى می کند.
ارتباط خانوادگى، یک نوع ارتباط انسانى است که در نوع خود به شکل عقد ازدواج دائم و عقد ازدواج موقت محقق می شود. البته کارکرد و سطح ارتباط در این نوع عقود خانوادگى، یکسان نیست. برخى از آنها با توافق طرفین معین می شود و برخى بنابر مقتضیات خود عقد تعیین می گردد. مثلا در عقد ازدواج موقت، نوع کارکرد و ارتباط معین است. ولى سطح ارتباط، محدود و میزان آن با توافق طرفین معین می شود.
بنابراین، در رابطه دختر و پسر و ارتباط دوستى با جنس مخالف هم که یکى از اقسام عقد موقت است، نوع ارتباط معلوم است ولى سطح روابط، کیفیت، محدوده و میزان آن به توافق طرفین، در ضمن عقد معین شده و طرفین به رعایت آن ملزم می شوند.
۲) تعریف و تعیین حدود ارتباط
از آنجا که طرفین ارتباط، در ضمن پیمان و عقد در برابر یکدیگر متعهد می شوند، باید محدوده این تعهد و التزام معین شود. در ارتباط دوستى با جنس مخالف و رابطه دختر و پسر، براى طرفین معین است که هدف از این نوع ارتباط، مبادله محبت، صمیمیت، مهر و عشق است اما حدود این نوع مبادلات را باید مشخص کرد تا طرفین در محدوده خاص و تعریف شده، از همدیگر انتظار داشته باشند.
مثلاً باید مشخص کرد که آیا رابطه دختر و پسر، در سطح گفتگوست یا تماس بدنى هم، داخل محدوده است. مرز گفتگوها و ناحیه هاى تماس بدنى تا کجاست. فارغ از این اصل و قاعده، نه تنها این رابطه دختر و پسر، درست نیست بلکه این ارتباط محکوم به شکست می باشد؛ چون سطوح ارتباط تعریف نشده است و چه بسا رابطه دختر و پسر در فضاى دوستى غفلت آلود، به کارکردهاى جنسى در سطح ازدواج کشیده شود.
۳) عدم مخالفت با شریعت
این ارتباط با احکام شریعت و اصول و مقررات اخلاق دینى، هماهنگى داشته باشد. به مقتضاى این اصل، حتى اگر در ضمن پیمان ارتباط، شرطى گنجانده شود که با احکام دین و مسلمات شریعت، مخالفت و ناسازگارى داشته باشد یا پایبندى به آن ارتباط منجر به تغییر احکام دین شود (یعنى به تحریم حلال یا تحلیل حرام منتهى گردد)، این ارتباط صحیح نیست؛ مثلاً در رابطه دختر و پسر، تعهد به دوست پسر یا دختر نباید به ترک واجبات دین مانند نماز، روزه منتهى شود با آنها را به ارتکاب محرمات بکشاند.
شرائط رابطه دختر و پسر
رابطه دختر و پسر و دوستى با جنس مخالف شرایطی دارد:
انحصارى بودن ارتباط
بنابر مبناى عقلا، در یک پیمان و تعهد، یک چیز را نمی توان براى دو نفر تعهد نمود؛ مثلاً در ارتباط اقتصادى، یک شىء یا یک خدمت را نمی توان در ظرف زمانى واحد، براى دو شخص متعهد شد و اگر هر دو تعهد در یک زمان باشد، هر دو باطل است و اگر اختلاف زمانى داشته باشند، تعهد و عقد مقدم صحیح و تعهد متأخر باطل است. در ارتباط خانوادگى، هر یک از زوجین نمی تواند خود را براى غیر از همسر خویش تعهد کنند.
در رابطه دختر و پسر و دوستى با جنس مخالف هم، این سخن اهمیت دارد؛ چون در ارتباط با جنس مخالف، هر یک پیمان می بندد که فقط براى دوستش باشد و در خدمت اهداف و مقتضیات دوستى با هم باشند؛ بنابراین، حتى پسر نیز نمی تواند در یک زمان با دو دختر تعهد ببندد در حالیکه در ازدواج یک مرد می تواند با دو زن پیمان همسرى ببندد.
از این رو، مفاد این پیمان، گسترده تر از آنست که براى وى مجال متعهد شدن براى دو نفر را باز کند. این پیمان تمام زمان و حتى وجود هر یک را براى دیگرى متعهد می شود تا هر یک وجود خود را بدون محدودیت زمانى و مکانى، در تعهد دیگرى قرار دهد، لذا یک شخص دو وجود ندارد تا آن را براى دو نفر تعهد کند. بنابراین دوستى با جنس مخالف و رابطه دختر و پسر، در ذات خود انحصارى بودن را اقتضا می کند و از پذیرش هر گونه اشتراک ابا دارد.
تعیین محدوده ارتباط
از آنجا که سطوح ارتباط دوستانه، در بین انسانها متفاوت است، هر سطحى از این ارتباط تعهد و مسئولیتى را متوجه طرفین می سازد. بنابراین، در ارتباط دوستى، طرفین باید بدانند که این پیمان چه چیزى را بر عهده آنها می گذارد. چه بسا یکى از طرفین توقعى داشته باشد که دیگرى از انجام آن عاجز باشد یا حاضر به انجام آن نباشد.
محدودیت هاى مورد نظر که باید توسط تمام افرادى که خواستار این نوع ارتباط هستند رعایت شود، بدین قرار است:
۱-محدود بدون مکان ارتباط: ارتباط نباید به وسعت تمام صحنه هاى زندگى حتى زندگى خانوادگى نباشد.
۲-محدود بودن زمان ارتباط: زمان آن به وسعت تمام ساعات شبانه روز نباشد؛ چون دوستى نمودن و دوست بودن هدف زندگى نیست.
۳-محدودیت در سطح ارتباط: رابطه دختر و پسر، نباید به کارکردهاى جنسى خاص و ارتباط جنسى در سطح همسر برسد. به بیان دیگر، باید نوع ارتباط مورد نظر بیان شود؛ مثلاً کلامى یا غیر کلامى است. سپس تمام اقسام ارتباط مورد نظر معین شود. به خصوص ارتباطهایى که با قسمت هایى از بدن که عضو جنسى محسوب می شوند تکیه دارد. اگر ارتباطى به تماسى بدنى و در حدّ تماس اندام جنسى برسد، دیگر یک ارتباط دوستى نخواهد بود و یک ارتباط جنسى محسوب می شود، ماهیت این ارتباط با ارتباط جنسى تفاوت دارد.
آنچه در ارتباط، دوستى مبادله می شود، محبت، مهر، عاطفه و صمیمیت است. پیام مبادله شده نباید در حدّ محتواى جنسى یا هر چیز دیگرى غیر از مهر و دوستى باشد. مبادله پیام و محتواى جنسى، موجب انحراف ارتباط دوستى می شود، به خصوص ضرر و خسران جنسى براى جنس مونث فراهم می شود که کاملاً با فضاى ارتباط دوستانه مغایرت و منافات دارد.
الگوى ارتباطی در دوستی و رابطه دختر و پسر
براى تبیین طرح عملیاتى رابطه دختر و پسر و ارتباط با جنس مخالف، باید مراحل ذیل طى گردد:
تعیین هدف دوستی
از جمله آداب دوستى، هدفدار بودن دوستى است. بر این اساس، باید قبل از انتخاب دوست، هدف خود را از دوستى معین کرد. اهداف انتخاب دوست، در نظر انسانها متفاوت است. گاهى اوقات، هدف انتخاب دوست، آشنائى و کسب اطلاع جهت ازدواج است و گاهى اوقات مبادله آموزشى یا هنرى، هدف است.
نکته دیگر، صحیح و مناسب بودن اهداف است. اگر هدف نامناسب باشد، همانند دوستى بی هدف، ارتباط برقرار شده پایدار نخواهد ماند یا دچار آفت می گردد. رابطه دختر و پسر و دوستى با جنس مخالف، اگر به هدف بهره مندى جنسى باشد، به هدف خود نمی رسد یا اگر برسد دیگر دوستى نیست بلکه همسرى است که این امر با انگیزه دوستى متفاوت است.
انتخاب دوست
بعد از تعیین هدف مناسب و صحیح و آگاهى از معیارهاى دوست خوب در بین افراد آشنا، باید فردى را که معیارهاى یک دوست خوب را داراست و می تواند تأمین کننده اهداف مورد نظر باشد انتخاب کرد. در این مرحله باید بسیار دقت کرد تا در تطبیق معیارها اشتباهى رخ ندهد و دوست نما خود را به جاى دوست غالب نکند. بسیارى از خطاها، از این جهت، متوجه دوستی ها می شود.
طرح هدف و برنامه
بعد از انتخاب هدفدار، نوبت طرح دوستى با طرح مقابل میرسد. دوستى، یک تعلق خاطر دو سویه است و باید طرفین، نسبت به هم تعلق خاطر داشته باشند و همدیگر را دوست هم بدانند. بنابراین، اگر یکى دیگرى را به عنوان دوست انتخاب کرده، دیگرى هم باید به این انتخاب مهر تأیید بزند. بدین منظور لازم است، طرح دوستى به طرف مقابل اعلام و نظر مساعد وى نسبت به اصل دوستى اخذ گردد. بعد از موافقت طرفین، نسبت به اصل دوستى، در مورد محدوده دوستى و دیگر شرایط آن طرفین باید به توافق برسند.
محدودیت هاى ارتباط که از طرف دین اعمال شده است و طرفین ارتباط ملزم به رعایت آن می باشند، شامل موارد ذیل می شود:
الف) هیچیک از طرفین ارتباط نباید از دیگرى انتظار ارتباط غیر کلامى از نوع تماس جنسى را داشته باشد یا طرفین در تعهد خود آن را براى یکدیگر تعهد کنند. پس حتى اگر با توافق یکدیگر این نوع ارتباط را براى همدیگر تعهد کنند، صحیح نیست؛ چون این نوع ارتباط صرفاً در محدوده ارتباطات خانوادگى و از نوع همسرى است و تنها در این نوع ارتباط باید مبادله شود در ارتباط دوستى، محبت و عاطفه باید مبادله شود، نه محتواى جنسى.
اگر در ارتباط دوستى، محتواى جنسى مبادله گردد، این ارتباط دیگر ارتباط دوستى نخواهد بود، بلکه ارتباط همسرى است که این امر، موجب تداخل نوع پیام و محتواى مبادله می شود و از جمال کانال هاى آسیب پذیرى ارتباط است.
ب) هیچیک از طرفین، نباید از دیگرى انتظار ارتباط غیر کلامى از نوع لمس جنسى را داشته باشد. لمس یکى از رسانه هاى انتقال پیام عاطفى است و می تواند در این ارتباط به کار گرفته شود ولى نباید لمس جنسى باشد. مقصود از لمس جنسى، لمس اندام هاى محرک نیروى جنسى و هر اندامى به قصد بهره بردارى جنسى است. چون قرار نیست، در این ارتباط محتواى جنسى مبادله گردد.
ج) با توجه به آداب ارتباط، نباید هیچیک از طرفین، از یکدیگر تعهد بگیرند که فارغ از محدودیت زمانى و مکانى، در خدمت انتظارات دیگرى باشند. در این ارتباط، حدود زمانى و مکانى تعریف شود؛ زیرا ارتباط فارغ از محدویت مکانى و زمانى، یک ارتباط همسرى است.
پیمان و عقد دوستى بستن
الف) با توجه به ویژگی هاى طرفین این ارتباط که قبلاً بیان شد و همینطور با عنایت به ماهیت این نوع ارتباط که شبیه با ارتباط خانوادگى است، پیمان و عقد مورد نظر، از نوع عقد و پیمان ازدواج موقت می باشد. البته در ضمن عقد، تمام کارکردهاى جنسى از تعهد طرفین خارج می شود. قابل توجه است که خروج کارکردهاى جنسى، خلاف مقتضاى عقد ازدواج نیست بلکه نوعى اعمال محدودیت در سطح ارتباط است که معمولاً در عقد موقت با توافق طرفین اعمال می شود.
همانگونه که در عقد موقت، اگر طرفین سطح انتظار رفتار جنسى خود را کاهش دهند، هرگز خلاف مقتضاى عقد عمل نکرده اند، در اینجا هم از ابتدا با کاهش یافته ترین سطح ارتباط جنسى، عقد را منعقد می کنند. پایین ترین سطح ارتباط جنسى، ارتباط کلامى و ارتباط غیر کلامى دیدارى، حرکات بدنى، ژست هاى اندامى و مانند این است.
بدون عقد و پیمان، هرگز ارتباط کلامى غیر ضرورى و ارتباط غیر کلامى دیدارى، حرکات بدنى و ژست هاى اندامى بین دو نامحرم جایز نیست ولى با اجراى این عقد و پیمان، رابطه دختر و پسر، جایز و حتى انجام آن بر طرفین واجب می شود و شامل لزوم تعهد و پایبندى می گردد.
ب) بعد از اجراى صحیح عقد و پیمان، طرفین در محدوده تعریف شده و مورد توافق و با توجه به محدودیت هاى خاص این نوع ارتباط، با هم محرم تلقى می شوند. از این زمان، تمام تعهدات لازم الاجرا قابل استیفاست. البته این محرمیت محدود است و تمام سطوح تماس و ارتباط را مجاز نمی شمارد؛ مثلاً هرگز ارتباط جنسى و حتى تماس با اندام هاى جنسى را مجاز نمی نماید. در واقع این نوع ارتباطها، همچنان جزء ارتباطهاى حرام و نوعى ارتباط با نامحرم تلقى می شود.
ج) به هنگام اجراى پیمان، باید تمام محدودیت هاى مورد نظر و شرائط شخصى مورد توافق، به صورت جداگانه مورد تعهد طرفین قرار بگیرد و طرفین به رعایت آن ملزم شوند.
د) بعد از اتمام زمان دوستى و رابطه دختر و پسر، طرفین با هم نامحرم تلقى شده و تمام سطوح ارتباط باید قطع شود یا قبل از اتمام زمان مورد توافق، طرفین می توانند با بخشش زمان باقى مانده، از هم جدا شوند یا در صورت تمایل بعد از بخشش مدت باقى مانده، از دوستى به عقد ازدواج دائم یکدیگر در بیایند.
جمع بندی
تنها راه درست و صحیح رابطه دختر و پسر از دیدگاه اسلام، عقد ازدواج موقت با تحدید کامل کارکردهاى جنسى است. این عمل، بهترین شکل دوستى و ارتباط دوستانه است. به بیان دیگر، بهترین دوستان، همسران هستند و بهترین دوستى، همسرى است و مصون ترین و قابل اعتمادترین ارتباط دوستى، ارتباط بر پایه عقد ازدواج است. بنابراین در راستاى دستیابى به برترین الگوى دوستى و برترین دوستى، باید رابطه دختر و پسر را در پرتو ارتباطات خانوادگى از نوع ازدواج تعریف کرد و از بیراهه روى و انحراف اجتناب ورزید.
شایان ذکر است با توجه به حساسیت موضوع و برخی دغدغه ها و چالش ها در رابطه دختر و پسر، این نوشتار در مقاله «نقد اندیشه؛ اسلام و روابط دختر و پسر» مورد بررسی و نقد قرار گرفته است.
منبع اقتباس: کتاب زنان؛ شماره ۲۴؛ اسلام و روابط دختر و پسر؛ علی زینتی
