مراجع عظام تقلید و علمای حوزه علمیه، همواره از ستون های تشیع بوده اند و با انجام رسالت دینی خود، در ارتقای دینداری اقشار مختلف جامعه نقش آفرینی کرده اند. این مردان بزرگ و پیشگامان علم و فقاهت، در هر دیاری که قدم گذارده اند سبب خیر و برکت در آن دریار شده و پناهگاهی امن برای مردم آن منطقه بوده اند.
یکی از آن مردان نامی میدان علم و دانش، فقیه اهلبیت عصمت و طهارت (ع) مرحوم آیت الله العظمی آقای سید محمد علی علوی گرگانی (رحمه الله علیه) است که در این نوشتار برآنیم تا به گوشه ای از فعالیت ها و آثار پربرکت ایشان اشاره کنیم.
ولادت
آیت الله العظمی علوی گرگانی در خرداد ۱۳۱۸ش (بیستم جمادی الثانی ۱۳۵۹ق)، در نجف اشرف به دنیا آمد. این ولادت، موجی از شادی در خانواده او به ویژه پدرش برانگیخت، چرا که تا آن زمان چند پسر برایش متولد شده اما در همان کودکی از دنیا رفته بودند.
پدر آیت الله علوی گرگانی شبی در عالم رویا، به محضر امیرالمومنین (ع) مشرف شد و حضرت به او مژده ولادت پسری را در آینده نزدیک داد و از او خواست تا فرزندش را «علی» نام نهد. هنگامی که این پسر به دنیا آمد، او را «محمدعلی» نام نهادند تا هم رعایت استحباب – نامگذاری اولاد پسر به نام «محمد» – و هم رعایت قولش به امیرمومنان (ع) شده باشد. پدرش بارها به ایشان می گفت:
«محمد علی! تو با برادران دیگرت فرق خواهی داشت و در آینده به مقامات عالی علمی خواهی رسید، چون تو را با توسل به ذیل عنایت امیرالمومنین (ع)، از خدا گرفته ام».
معظم له، در دامان پاک پدر و مادرش پرورش یافت و بسیاری از مسائل دینی و خواندن و نوشتن را نزد پدرش آموخت و تکلم زبان عربی را هم در آنجا فرا گرفت.
خاندان
پدر بزرگوار آیت الله علوی گرگانی، مرحوم آیت الله حاج سید سجاد علوی گرگانی، بزرگترین شخصیت علمی منطقه گرگان و دشت و از مشهورترین علمای استان مازندران به شمار می رفت. آوازه و نفوذ کلامش در شهرهای گرگان، گنبد، کردکوی، علی آباد کتول و دیگر شهرها طنین افکن بود و مردم مسلمان – از شیعه و سنی – مرید ایشان و گوش به سخن او بودند و در حل مشکلات دینی و اجتماعی شان، و رفع اختلافات محلی و طائفی، و زندگی روزمره شان رو به سوی وی می آوردند.
پدربزرگ آیت الله علوی گرگانی نیز آقا سید قاسم حسینی، مردی دائم الذکر و متهجد و مؤمن و متدین و مورد توجه مردم روستا بود که تا ۶۰ سالگی، فرزنددار نشده بود و با توسلات و ادعیه فراوان، خداوند پسری را در سنین کهولت به او بخشید.
با درخواست مکرر مردم متدین گرگان از آیت الله العظمی بروجردی و دستور معظم له، در سال ۱۳۶۶ق، پدر آیت الله علوی گرگانی رهسپار گرگان شد و به اقامه جماعت در مسجد جامع گرگان و تدریس در مدرسه عمادیه و بنای مساجد و تعمیر حسینیه ها و امامزادگان و تفسیر قرآن (که چهار دوره، تفسیر آن را به پایان برد) و حل و فصل امور و گره گشایی از کار مردم پرداخت. او از همه مناصبی که در حوزه علمیه قم در انتظارش بود صرف نظر کرد و بیش از چهل سال عمر خویش را مصروف خدمت به دین و مردم کرد.
در پی تلاش های آن فقیه بزرگوار، جشن ها و سوگواری های مذهبی، ایام عاشورا و فاطمیه و جشن های نیمه شعبان احیاء شد، هیئت های مذهبی، جلسات قرائت و تفسیر قرآن، مساجد و حسینیه های بسیار دائر گردید که برخی از آنها عبارتند از:
مسجد جامع گرگان، مسجد جامع النگ، مسجد ملا علی، مسجد انجمن اسلامی (باغشاه)، مسجد القائم (در خیابان گرگان جدید)، مسجد امیرالمؤمنین (ع)، مسجد اسلام آباد، مسجد گرگان پارس، مسجد الرسول، مسجد باغان و مسجد سلمان امامزاده یحیی، امامزاده نور، امامزاده عبدالله، امامزاده بی سر، امامزاده مرادبخش و … .
والده آیت الله علوی گرگانی هم، دختر مرحوم حجه الاسلام شیخ علی اصغر مؤید الشریعه (شاگرد و محرّر آیت الله سید محمد حجت کوه کمری) بوده است.
فرزندان
آیت الله علوی گرگانی در شعبان المعظم ۱۳۸۰ق، با فرزند ادیب نامی قم، شاعر اهلبیت، شارح و ناظم نهج البلاغه مرحوم حجه الاسلام حاج شیخ محمد علی انصاری قمی پیوند نمود و صاحب فرزندانی پرتلاش و خوش استعدادی شد که اسامی آنها عبارتند از حجج اسلام آقایان:
حاج سید محمد علوی (متولد ۱۳۴۳ش)؛ امام جماعت مسجد جامع گرگان که تفسیرش و منبرهایش در گرگان، از شهرت و محبوبیت خاصی برخوردار است و در میان اقشار مختلف – به ویژه جوانان – جایگاه شایسته ای دارد. وی داماد مرحوم آیت الله حاج سید حبیب الله طاهری گرگانی است.
حاج سید مهدی علوی (متولد ۱۳۴۹ش). او بازوی توانای پدر خویش و داماد مرحوم آیت الله حاج سید مهدی روحانی نماینده فقید مجلس خبرگان از استان قم و کوشا در امر مسجدسازی است. هر جا که به تبلیغ می رود سعی در عمران و آبادی مساجد محل تبلیغ دارد.
حاج سید محمود علوی (متولد: ۱۳۵۲ش)
حاج سید محسن علوی (متولد: ۱۳۵۹ش). وی یکی از طلاب و فضلاء خوش فهم و خوش استعداد است، که چند سالی است به تدریس مکاسب اشتغال دارد و به طور جدی در درس های فقه و اصول پدر بزرگوارش شرکت می کرد و تقریرات آن را نگاشته و هم اکنون نیز به پاسخگویی استفتائات آیت الله علوی گرگانی می پردازد.
تحصیلات
آیت الله علوی گرگانی، در هفت سالگی همراه پدر بزرگوارش به ایران آمد و نزد ایشان قرآن و حساب و گلستان و پس از آن ادبیات و مغنی و مطول و شرح لمعه را آموخت.
آیت الله علوی گرگانی در حوزه علمیه قم به تحصیل سطوح عالی نزد اساتیدی چون حضرات آیات: شیخ مصطفی اعتمادی، ستوده، میرزا محمد مجاهدی تبریزی و سید محمد باقر سلطانی طباطبایی پرداخت و این دروس، ۴ سال به طول انجامید.
ایشان، در خلال تحصیل خویش، در حوزه علمیه قم توفیق یافت از دانش سرشار استوانه های علم و فقاهت توشه ها برگیرد و مبانی علمی اش را استوار سازد. آنان عبارتند از: آیت الله العظمی بروجردی، که معظم له سه سال از درس فقه ایشان بهره برد. او کوچکترین کسی بود که در درس آقا شرکت می نمود.
آیت الله العظمی امام خمینی (ره)، که معظم له هشت سال از درس اصول ایشان (در مباحث الفاظ تا پایان قطع و ظن) بهره برد و پس از آن، امام در آبان ۱۳۴۳ به ترکیه تبعید شدند. آیت الله علوی گرگانی، این درس ها را به عربی می نوشتند و دفاترشان، دست به دست بین شاگردان امام می گشت و هر کس که چند جلسه در درس ها حاضر نبود، مطالب را از روی آن می نوشت.
آیت الله سید محمد محقق داماد، که آیت الله علوی گرگانی، ۱۲ سال از درس فقه و اصول ایشان بهره برده است.
آیت الله حاج آقا مرتضی حائری یزدی، که آیت الله علوی گرگانی مدت ۱۵ سال از درس فقه ایشان بهره برد و مورد توجه بسیار استادش قرار گرفت و استاد به نظرات ایشان، در مجلس درس گوش فرا می دادند و قوه اجتهادش را تأیید کردند و به او گفت: «آقای علوی! دیگر لازم نیست شما به درس من بیایید و خودتان درس خارج شروع کنید».
آیت الله العظمی سید محمد رضا موسوی گلپایگانی که آیت الله علوی گرگانی چند سال در درس فقه معظم له شرکت نمود و مورد توجه ایشان بود.
آیت الله العظمی حاج شیخ محمد علی اراکی؛ آیت الله علوی گرگانی در بحث صلاه الجمعه ایشان شرکت کرد و تقریرات آن را نگاشت.
آیت الله حاج شیخ عباسعلی شاهرودی؛ آیت الله علوی گرگانی در بحث طهارت ایشان شرکت جستند و تقریرات آن را هم نگاشتند.
آیت الله علوی گرگانی در خلال تعطیلات تابستانی حوزه علمیه قم، به مدت هفت سال به نجف اشرف مهاجرت می کردند و به درس های اساتید نجف مانند آیات عظام آقایان: خویی، شاهرودی، میرزا باقر زنجانی و نیز استادش امام خمینی (ره) شرکت می کردند.
فعالیت های علمی و دینی آیت الله علوی گرگانی
۱-تدریس در حوزه علمیه
آیت الله العظمی علوی گرگانی، از همان سال های نخستین تحصیل علوم دینی، به تدریس آموخته های خود پرداخته است. وی، بارها سیوطی و مغنی و مطول، شرح شمسیه و شرح نظام را تدریس کرد و در همان زمان نوجوانی (۱۷ سالگی) حاشیه ملا عبدالله را به نام «رفع کشف الغاشیه عن وجه الحاشیه» شرح نمود.
آیت الله علوی گرگانی، از سال ۱۳۸۲ق به تدریس سطوح (معالم، قوانین، شرح لمعه و شرح تجرید) پرداخت و درس شرح لمعه اش که در مسجد اعظم تشکیل می شد یکی از شلوغ ترین درس های حوزه علمیه قم شد و دروس رسائل و مکاسب و کفایه اش هم که در حسینیه ارک برگزار می شد، از پرجمعیت ترین دروس حوزه بود. ایشان گاه، روزی چهار درس را تدریس می نمود و به درس اساتیدش هم حاضر می شد.
آیت الله علوی گرگانی، در سال ۱۴۰۵ق، به امر آیت الله حاج آقا مرتضی حائری (ره) و درخواست گروهی از شاگردان درس مکاسب و کفایه اش، تدریس خارج فقه و اصول را آغاز کرد و در حدود ۳۰ سال تدریس خارج، کتاب های طهارت و زکات و دو دوره اصول را به پایان بردند.
دروس آیت الله علوی گرگانی، از ملاحت گفتار، تتبع اقوال و دقت و بررسی آن ها، تحقیق مبسوط در روایات (فقه الحدیث) و جمع بین اخبار متعارض و بررسی رجال حدیث برخوردار بوده است. ایشان، در خلال درس نیز به ذکر مطالب مناسب از تاریخ و تفسیر و رجال و مواعظ و نصایح پرداخته و درسشان، آمیزه ای از مطالب ارزشمند بوده است که نتیجه سالیان فراوان مطالعات و تجربیات بسیار آیت الله علوی گرگانی می باشد.
۲-تألیفات
آیت الله علوی گرگانی به جز تدریس منظم فقه و اصول و منبرهای سالیان بسیار، دارای تألیفات متعدد چاپی و خطی (در حدود ۶۰ جلد) است، که عبارتند از:
الف) آثار چاپی
- المناظر الناضره فی احکام العتره الطاهره (جلد ۱، بخشی از کتاب طهارت)
- این اثر مورد تشویق و تقدیر مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی قرار گرفته بود و به اصرار ایشان به چاپ رسید.
- لئالی الاصول (۲جلد)
- نور الهدی فی التعلیق علی العروه الوثقی
- التعلیقه علی تحریر الوسیله
- اجوبه المسائل – پاسخ به استفتائات از طهارت تا دیات
- انوار اخلاقی یا ره توشه پارسایان، شرح وصایای پیامبر اکرم (ص) به امیر المؤمنین علی (ع) و ابوذر غفاری و عبدالله بن مسعود
- توضیح المسائل (به عربی و اردو ترجمه شده است).
- مناسک حج (به عربی و اردو ترجمه شده است).
- استفتائات و مناسک و ادعیه حج
- احکام جوانان
- احکام بانوان
- کلید سعادت (احکام و استفتائات و نصایح اخلاقی ویژه بانوان).
- گلچینی از درس های اخلاق
- مجموعه پیام ها و بیانیه ها
- احکام کسب و کار
- استفتائات حج و عمره
- احکام خمس
- روزه سپر مؤمن
ب) آثار غیر چاپی
- المناظر الناظره (از جلد ۲ تا جلد ۲۰: شامل کتاب های: طهارت (۶ جلد)، صلاه (۹ جلد) و زکات (۵ جلد).
- لئالی الاصول (۴ جلد مباحث: ادامه اصول عملیه، تعادل و ترجیح و اجتهاد و تقلید)
- القواعد الفقهیه (قاعده های: ضمان، لاضرر، تقیه، عدالت، میسور و اصاله الصحه)
- رساله در فروع علم اجمالی
- تعلیقه بر وسیله النجاه
- تعلیقه بر منهاج الصالحین
- زبده اللئالی – خلاصه لئالی الاصول
- کشف الغاشیه عن وجه الحاشیه؛ شرح حاشیه ملا عبدالله (اولین نوشتار آیت الله علوی گرگانی در ۱۶ سالگی)
- طبقات الرجال
- نورالبیان فی تفسیر القرآن
- تقریرات درس فقه آیت الله العظمی بروجردی (بحث: طهارت و قضاء)
- تقریرات درس فقه آیت الله محقق داماد (بحث: صلاه و حج)
- تقریرات درس فقه آیت الله اراکی (بحث: صلاه الجمعه)
- تقریرات درس فقه آیت الله حائری (بحث: طهارت و خمس)
- تقریرات درس فقه آیت الله شیخ عباسعلی حائری (بحث طهارت)
- تقریرات درس فقه اصول آیت الله العظمی امام خمینی (ره) (از مقدمه واجب تا آخر قطع و ظن)
- تقریرات درس فقه اصول آیت الله محقق داماد (دوره کامل)
- اجوبه المسائل (جلد ۳ و ۴)
۳-تبلیغ دین
قرآن مجید، یکی از وظایف فقیهان را انذار مردم و تبلیغ رسالات الهی برمی شمرد. آیت الله علوی گرگانی هم برای ادای وظیفه، از همان آغاز طلبگی اش به تبلیغ دین پرداخت و سالیان فراوان در ایام ماه مبارک رمضان و محرم و صفر بر مسند وعظ و ارشاد تکیه زده و هزاران نفر را با بیان شیوا و سخنان زیبایش، از سرچشمه فیض علوم اهلبیت (ع) سیراب نموده و این شیوه پسندیده – حتی پس از مرجعیت معظم له – ادامه داشت.
آیت الله علوی گرگانی، در ماه رمضان و ایام محرم، در مسجد جامع گرگان منبر می رفتند و هزاران نفر از منبر و نماز ایشان مستفیض می گشتند. ایشان به جز این ایام، سالیان فراوان، قبل از رسیدن به مرجعیت (۱۸ سال متمادی)، در گرما و سرما، در تابستان و زمستان، هر پنجشنبه و جمعه به تهران می رفتند و در مسجد فاطمیه (خیابان هفده شهریور جنوبی) سخن می گفتند و در آنجا هیئت محترم وحدت فاطمیه و صندوق قرض الحسنه آن را هم تأسیس نمودند و همزمان به تدریس شرح منظومه و شرح تجرید و اصول اعتقادات به گروهی از اساتید دانشگاه و دانشجویان محترم می پرداختند.
مرجعیت آیت الله العظمی علوی گرگانی
آیت الله علوی گرگانی، یکی از چهره های مشهور علم و تقوا و فقاهت در حوزه علمیه قم بوده و در زمان مرجعیت آیات عظام و مراجع تقلید پیشین، چشم های بسیاری به سویش دوخته شده بود.
پس از ضایعه وفات پدر ایشان و آیت الله العظمی گلپایگانی بود که بسیاری از مردم مؤمن و متدین از ایشان تقاضای رساله عملیه نمودند و آیت الله علوی گرگانی در سال ۱۴۱۲ق، فتاوای خویش را در اختیار همگان قرار دادند – که به زبان های عربی و اردو هم ترجمه شد – و هم اینک و بعد از وفات ایسان نیز دفاتر ایشان در شهرهای مختلف و سایت معظم له، پاسخگوی مسائل شرعی مؤمنان هستند.
رفتار و کردار
آیت الله علوی گرگانی را همگان به تواضع و فروتنی اش می شناختند. او، با اینکه سنین کهولت را سپری می کرد اما خود، حتی المقدور در را به روی میهمانان می گشایید، در مقابل آنان دست به سینه می گذارد و با فروتنی می نشستند. خود ایشان می فرماید:
«در سال هایی که به تهران می رفتم، روزی خیاط سر کوچه – که همیشه داخل مغازه اش می شدم و با او سلام و احوالپرسی می کردم – پیش من آمد و گفت: حاج آقا! من می خواهم مسلمان بشوم.
گفتم: مگر تو چه دینی داری؟
گفت: من یهودی هستم، اما این اخلاق شما مرا جذب کرده و این تواضع تان، مرا گرفته است. و همانجا مسلمان شد».
آیت الله علوی گرگانی تقیّد به شرکت در مراسم عزا و عیادت از بیماران و بازدید از زوار عتبات عالیات، اهتمام به رعایت مستحبات دینی و پرهیز از مکروهات داشتند و برای رعایت استحباب، مُهر تربت امام حسین (ع) را داخل عمامه خود نگهداری می کردند.
آیت الله علوی گرگانی مقید به نماز اول ماه و غسل روز جمعه و اغسال مستحبی دیگر و ادعیه شب و روز جمعه بودند و هر روز برای دیدار مردم با ایشان، یک ساعت و نیم پیش از ظهر و پیش از مغرب، در دفتر، می نشستند و با عموم مردم دیدار می کردند.
فعالیت های اجتماعی و سیاسی
آیت الله العظمی علوی، احداث و بنیاد بناهای خیریه و عام المنفعه را وجهه همّت خویش ساخته و تا اواخر عمر، در ساخت – کلی یا جزیی – چندین بنای خیر، نقش اساسی و سهم چشمگیر داشته است. معظم له، علاوه بر اجازه مصرف بخشی از وجوه شرعیه برای احداث بناهای عام المنفعه، خود نیز به بنیاد مسجد، حسینیه، درمانگاه و صندوق قرض الحسنه در نقاط مختلف اقدام فرموده است.
همچنین دفتر معظم له در قم و مشهد مقدس، در ایام ولادت و شهادت ائمه اطهار (علیهم السلام) و روزهای پنجشنبه هر هفته، شاهد برگزاری مجالس معظم و با شکوهی است که خطبا و وعاظ محترم پیرامون معارف شیعی و احیای امر اهلبیت (علیهم السلام)، به سخنرانی می پردازند و نام و یاد اهلبیت عصمت و طهارت (ع) را گرامی می دارند.
برخی از فعالیت های ایشان در این موارد عبارتند از:
- تعمیر و تجدید بنای بخشی از مسجد جامع گرگان
- احداث چند مسجد در روستاهای گرگان (از جمله: مسجد اعظم روستای النگ)
- درمانگاه آیت الله سید سجاد علوی (النگ)
- حسینیه سید الشهداء (مهدی شهر سمنان)
- صندوق قرض الحسنه «وحدت فاطمیه» (تهران)
وقف ده ها نسخه خطی نفیس، چاپ سنگی (۶۰ جلد) و سربی (۱۰ جلد) نفیس به کتابخانه آستانه مقدسه حضرت معصومه (سلام الله علیها) برخی از نسخه های خطی وقفی عبارتند از:
- ارشاد الاذهان (کتابت: ۹۷۴ق)
- شرایع الاسلام (کتابت: ۱۰۸۵ق)
- مفتاح الفلاح ( — )
- مواعد العوائد (۱۲۳۷ق)
- شوارق الالهام (۱۲۲۴ق)
- دیوان وفایی (۱۳۰۵ق)
- کواشف الحجب (۱۲۵۵ق)
- مصباح المتهجد (۱۰۹۰ق)
- شرح لمعه (۱۲۶۱ق)
- محرق القلوب (۱۲۳۵ق)
- الفوائد الضیائیه (۱۲۴۳ق)
- شرح مختصر النافع ( — )
- مدارک الاحکام ( — )
- شرایع الاسلام ( — )
جهت گیری سیاسی
آیت الله علوی گرگانی، در پیش از انقلاب در راهپیمایی های طلاب و فضلای حوزه علمیه قم همواره شرکت داشت و پس از پیروزی انقلاب هم، از سوی حضرت امام خمینی (ره) به عضویت «دادگاه عالی قم» درآمد و بسیاری از پرونده های سخت و مشکل قضایی را به سرپنجه تدبیر علم خود رسیدگی کرد و برای شرکت در جبهه های نبرد حق و دفاع مقدس، چند بار جلسه درس خود را تعطیل نمود و خود همراه با شاگردانش به جبهه ها شتافتند.
پس از وفات حضرت امام خمینی (ره)، بیشترین حمایت ها را از نظام جمهوری اسلامی و رهبری حضرت آیت الله العظمی خامنه ای به عمل آورده و در سخنرانی های عمومی و دیدار اقشار مختلف با ایشان، از مواضع حکیمانه رهبری تقدیر نموده و همگان را به اطاعت از ایشان و تقویت معظم له، توصیه می کردند.
وفات
آیت الله العظمی سید محمدعلی علوی گرگانی سرانجام در روز سه شنبه ۱۴۰۰/۱۲/۲۴ شمسی برابر با ۱۲ ماه شعبان ۱۴۴۳ قمری پس از تحمل یک دوره بیماری در یکی از بیمارستان های قم بر اثر ایست قلبی درگذشت.
جمع بندی
آیت الله علوی گرگانی یکی از مراجع عظام تقلید در عصر حاضر بودند که چه در زمان حیات و چه پس از آن، مایه خیر و برکت برای تشیع بوده اند. ایشان پله های علم و فقاهت را در نجف و قم سپری و با رسیدن به مقام مرجعیت، با برپایی کرسی درس و تالیف آثار ارزشمند فراوان، به نشر علوم اهل بیت (ع) پرداخت. برخورد صمیمانه، تواضع و فروتنی از ویژگی های اخلاقی بارز و مهم ایشان بود که در اذهان مومنان باقی مانده است.
منبع اقتباس: پایگاه اطلاع رسانی مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی علوی گرگانی (رحمه الله علیه)
